Sa 2002 gilusad sa usa ka barangay sa Dakbayan sa Sugbo ang “Kwarta sa Basura” program. Gilahi ang mga basura nga kapuslan pa sama sa puthaw, aluminum ug uban pa nga metal nga mahimong ibaliya ngadto sa namalit og scrap metal. Ang ubang mga basura nga plastic gihimong bag, banig ug uban pa ug gibaligya.
Ang gibuhat sa Barangay Luz ubos sa Republic Act No. 9003, ang Ecological Solid Waste Management Act, usa ka community-based initiative ug livelihood program. Gitumong kini sa pagpakunhod sa basura nga ilabay sa landfill sa siyudad ug nakahatag og dugang kinitaan sa mga lomulopyo ug mga inahan sa maong barangay.
Napuno na ang kaugalingong landfill sa barangay Inayawan ug gipasirad-an na. Dugay pa gani kining nasirad-an kay bisan kon nag-awas-awas na, gisigehan lang gihapon og labay og basura. Si Konsehal Joel Garganera nidangop pa sa Korte Suprema sa pagpasira niini sa 2018.
*
Didto na gilabay sa siyudad ang basura sa usa ka pribadong landfill sa barangay Binaliw sa bukirang bahin sa siyudad. Apan sa dihang nidahili ang dakong bukid sa basura niadtong Enero 8 nga nikalas sa 36 ka kinabuhi, temporary kining gisirad-an.
Nibalhin ang siyudad sa paglabay sa basura ngadto sa Lungsod sa Aloguinsan, kapin sa 60 kilometros gikan sa Dakbayan sa Sugbo. Layo apan giagwanta kay way laing kalabayan sa basura. Apan huwata kon pila ang mabayad sa siyudad sa paglabay sa basura.
Ang tipping ug hauling fee sa basura ngadto sa Binaliw landfill anaa sa P1,100 matag tonelada. Sa Aloguinsan, nisaka kini ngadto sa P3,906 matag tonelada. Niumento og P2,806 matag tonelada, wa pay labot ang gasto sa krudo ug uban pa.
*
Ang Dakbayan sa Sugbo adunay mokabat sa 600 ngadto sa 700 ka tonelada nga basura matag adlaw. Si Cebu City Councilor Dave Tumulak niingon nga moabot sa P4.3 milyones ngadto sa P4.5 milyones matag adlaw ug moabot hangtod usa ka bilyon ka pesos ang magasto sa paglabay sa basura ngadto sa Aloguinsan.
Nabalaka si Cebu City Mayor Nestor Archival nga mohubas ang pundo alang sa paglabay sa basura sa buwan sa Nobiyembre. Nangayo siya og supplemental budget nga gikan sa P100 milyones ngadto sa P200 milyones alang niini.
Wala na igdungog ang Kwarta sa Basura program ug kon unsa nay nahitabo niini kon anaa pa man gani. Mao unta kini ang makapamenos sa gidaghanon sa basura nga malabay ngadto sa Aloguinsan. Gipulihan na man hinuon sa dakong kuwarta nga gastuhon sa siyudad sa paglabay sa basura.