މުޖުތަމަޢެއްގެ ދުޅަހެޔޮކަމާއި ޝަރަފުގެ އެންމެ އަސާސީ މިންގަނޑަކީ އެ މުޖުތަމަޢެއްގައި ތިބި އެންމެ ނިކަމެތި، ނާޒުކު އަދި އެހީތެރިކަމަށް އެދިއެދި ތިބި ފަރާތްތަކާ މެދު ކަންކުރެވޭ ގޮތެވެ. އިސްލާމީ މަތިވެރި ޢަޤީދާއާއި ދިވެހިންގެ ޒަމާންވީ އޯގާތެރި އާދަކާދައިގައި، ހާލުގައި ޖެހިފައިވާ މީހުންނަށް ރައްކާތެރިކަން ދިނުމަކީ ފަރުދީ އަދި ދައުލަތުގެ ފެންވަރުގައި ލާޒިމުކުރާ ވާޖިބެކެވެ.
ނަމަވެސް، މިއަދު އަޅުގަނޑުމެންގެ މުޖުތަމަޢުން ފެންނަ ހިތާމަވެރި މަންޒަރަކީ، ނަފްސާނީ އަދި އިޖުތިމާޢީ އެކި ބަލިމަޑުކަންކަމުގެ ތެރޭގައި މަގުމަތިވެ، ބައެއް ފަހަރު އާންމު އުނދަގުލަކަށް ވާ މީހުންނަކީ މުޖުތަމަޢަށް "މުސީބާތެއް" ކަމުގައި ލޭބަލްކުރެވި، އެކަހެރިކޮށްލެވިފައިވާ ތަނެވެ. ޙަޤީޤަތުގައި އެއީ މުޖުތަމަޢަށް ޖެހިފައިވާ މުސީބާތެއް ނޫނެވެ. އެއީ ދައުލަތުގެ އިޖުތިމާޢީ ރައްކާތެރިކަމުގެ ނިޒާމުގެ ބާގަނޑުތަކުން ފޭދިގެންގޮސް، އެ ފަރާތްތަކަށް ލިބެންޖެހޭ ޙިމާޔަތުން މަޙްރޫމުވެފައިވާ އަޅުގަނޑުމެންގެ އަޚުންނާއި އުޚުތުންނެވެ.
ރާއްޖޭގެ އިޖުތިމާޢީ ރައްކާތެރިކަމުގެ ނިޒާމާ ގުޅޭގޮތުން ބައިނަލްއަޤްވާމީ އަދި ޤައުމީ ފެންވަރުގައި ހެދިފައިވާ ދިރާސާތަކުން ދައްކާގޮތުގައި، ރާއްޖޭގައި މި ޚިދުމަތްތައް ދިނުމުގައި ބޮޑެތި ފޫނުބެއްދޭވަރުގެ ހުސްކަންތައްތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ. ޔުނިސެފް މޯލްޑިވްސް އާއި މިނިސްޓްރީ އޮފް ޖެންޑަރ، ފެމިލީ އެންޑް ސޯޝަލް ސަރވިސަސް ގުޅިގެން ނެރެފައިވާ "ސިޗުއޭޝަން އެނަލިސިސް އޮފް ޗިލްޑްރަން އެންޑް ވިމެން އިން ދަ މޯލްޑިވްސް" (2021) ދިރާސާގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، ދައުލަތުގެ އިދާރާތަކުގެ މެދުގައި ގުޅިގެން މަސައްކަތްކުރުމުގެ އޮނިގަނޑު ބަލިކަށިވުމުގެ ސަބަބުން، ނަފްސާނީ އަދި އިޖުތިމާޢީ އެހީތެރިކަން ބޭނުންވާ ފަރާތްތަކަށް ވަގުތުން ރައްކާތެރިކަން ފޯރުކޮށްނުދެވި، ނިޒާމުގެ ތެރެއިން އެފަދަ މީހުން ގެއްލިގެންދާކަން ވަނީ ހާމަކޮށްފައެވެ.
މީގެއިތުރުން، ވޯލްޑް ބޭންކުން 2021 ވަނަ އަހަރު ޝާއިޢުކޮށްފައިވާ "ދަ މޯލްޑިވްސް ޑިވެލޮޕްމަންޓް އަޕްޑޭޓް: ޓުވާރޑްސް އަ ރެޒިލިއަންޓް އެންޑް އިންކްލޫސިވް ސޯޝަލް ޕްރޮޓެކްޝަން ސިސްޓަމް" ރިޕޯޓުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، ރާއްޖޭގެ އިޖުތިމާޢީ ރައްކާތެރިކަމުގެ ނިޒާމު ބިނާވެފައިވަނީ ވަކިވަކި ޕްރޮގްރާމްތަކަކަށް ބެހި، އެއް ވިއުގައަކުން ގުޅިފައިނުވާ ގޮތަކަށެވެ.
މި ދިރާސާއިން ދައްކާގޮތުގައި، ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުން މި ދާއިރާއަށް ޚަރަދުތަކެއް ކުރި ނަމަވެސް، މުޖުތަމަޢުގައި އެންމެ ނާޒުކު ފަންތީގައި ތިބި މީހުންނާއި ނަފްސާނީ ބަލިތައް ތަޙައްމަލުކުރާ މީހުން ދެނެގަނެ، އެމީހުންނަށް އަމާޒުކޮށްގެން ފޯރުކޮށްދޭ އެހީތެރިކަން ނިސްބަތުން ވަރަށް ބޮޑަށް ކުޑައެވެ. އަދި ޤާނޫނުތަކާއި ސިޔާސަތުތައް ހުރި ނަމަވެސް، ޚިދުމަތް ދިނުމުގެ އިދާރީ ޤާބިލުކަން އެއްވަރެއްގައި ހިފެހެއްޓިފައި ނުވާތީ، ޙައްޤުވާ ފަރާތްތަކަށް ޙިމާޔަތް ނުލިބޭކަން ވަނީ ފާހަގަކޮށްފައެވެ.
ހަމައެއާއެކު، ހިއުމަން ރައިޓްސް ކޮމިޝަން އޮފް ދަ މޯލްޑިވްސް (އެޗް.އާރް.ސީ.އެމް) އިން 2020 ވަނަ އަހަރު ނެރުނު "ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިންސާނީ ޙައްޤުތަކުގެ ޙާލަތު ބަޔާންކުރާ ޤައުމީ ރިޕޯޓު" އަދި ޔުނައިޓެޑް ނޭޝަންސް ޑިވެލޮޕްމަންޓް ޕްރޮގްރާމް (ޔޫ.އެން.ޑީ.ޕީ) އިން 2022 ގައި ޝާއިޢުކުރި "އައިލެންޑްސް އޮފް ހޯޕް، ވޮއިސަސް އޮފް ރެޒިލިއަންސް" ދިރާސާއިން އެނގޭ ގޮތުގައި، ރާއްޖޭގައި ނަފްސާނީ ބަލިތަކާއި އިޖުތިމާޢީ ނާޒުކު ޙާލަތްތަކުގައިވާ މީހުންނަށް އޮތް އެންމެ ބޮޑު ގޮންޖެހުމަކީ މުޖުތަމަޢުގެ ތެރޭގައި އެފަދަ ފަރާތްތަކާ މެދު އޮންނަ ނުބައި ތަޞައްވުރާއި، އެކަށީގެންވާ ރިހެބިލިޓޭޝަން ޚިދުމަތްތައް ލިބެން ނެތުމެވެ.
އެޗް.އާރް.ސީ.އެމްގެ ދިރާސާއިން ސާފުވާގޮތުގައި، ޤާނޫނުތަކުގައި ޒިންމާތައް ކަނޑައަޅާފައި އޮތް ނަމަވެސް، އިދާރާތަކުން ޒިންމާ ނެގުމުގައި "ޤާނޫނީ ހުރަސްތައް" ދައްކައި އިހުމާލުވުމުގެ ސަބަބުން، އަސާސީ އިންސާނީ ޙައްޤުތަކުން އެތައް ބަޔަކު މަޙްރޫމްވަމުންދާކަން ވަނީ ކަށަވަރުވެފައެވެ. މި ހުރިހާ ދިރާސާތަކަކުން ވެސް ބާރުއަޅަނީ، ނިޒާމީ ގޮތެއްގައި މި މައްސަލަތައް ދެނެގަނެ، މިނިވަން ތަޙުޤީޤެއްގެ ތެރެއިން ޙައްލު ހޯދަންޖެހިފައިވާ މިންވަރަށެވެ.
ސިޔާސަތު ކަނޑައެޅުމުގެ އެންމެ މަތީ ފަންތިއަށް ބަލާއިރު، 2022 ވަނަ އަހަރު ސަރުކާރުން އިފްތިތާޙުކުރި "ނޭޝަނަލް މެންޓަލް ހެލްތު ސްޓްރެޓީޖިކް ޕްލޭން (2022-2025)" އާއި އިޖުތިމާޢީ ރައްކާތެރިކަމުގެ ޤައުމީ ސިޔާސަތުތަކުގައި، ނާޒުކު ޙާލަތްތަކުގައިވާ ފަރާތްތަކަށް އަވަސް ފަރުވާއާއި ދާއިމީ ރައްކާތެރިކަން ކަށަވަރުކޮށްދިނުމަކީ ދައުލަތުގެ އިސް އަމާޒެއް ކަމަށް ވަނީ ކަނޑައަޅާފައެވެ.
އަދި ނަފްސާނީ އެހީތެރިކަމަށް ޚާއްޞަ ހެލްޕްލައިނެއް ތަޢާރަފްކޮށް، އާސަންދައިގެ ދަށުން ނަފްސާނީ ބަލިތަކަށް ފަރުވާ ދެވޭނެ އިންތިޒާމުތައް ސިޔާސަތުގެ ތެރެއިން ހަމަޖެއްސި ނަމަވެސް، ސިޔާސަތުތައް ތަންފީޒުކުރުމުގައި މުއައްސަސާތަކުގެ މެދުގައި އޮންނަންޖެހޭ ވިލަރެސްކުރުން ނެތުމުގެ ސަބަބުން މި ޚިދުމަތްތައް މަގުމަތީގެ ޙަޤީޤީ ޙާލަތާ ހަމައަށް ވާޞިލެއް ވުމަށް އަދިވެސް ގޮންޖެހުންތަކެއް ހުރިކަން، ނޫސްތަކުގެ ސުރުޚީތަކުން ގެންދަނީ ދައްކަމުންނެވެ.
ގަދަކަމުން ނުވަތަ މީހެއްގެ ރުހުމަކާ ނުލައި ފަރުވާއަށް ގެންދިއުމުގައި ހުރި ޤާނޫނީ ހުރަސްތަކާއި، އިދާރީ ގޮތުން އެކަށީގެންވާ ޝެލްޓަރ އަދި ދިގުމުއްދަތުގެ ރިހެބިލިޓޭޝަން ވަސީލަތްތައް ނެތުމަކީ އެކަށީގެންވާ ފިޔަވަޅު އެޅުމަށް އޮތް އެންމެ ބޮޑު އެއް ގޮންޖެހުމެވެ.
ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ތަޅުމުގައާއި އިޖުތިމާޢީ ކޮމިޓީގެ ބައްދަލުވުންތަކުގައި ފާއިތުވިތަނުގައި މި މައްސަލައާމެދު ވަރަށް ހޫނު ބަޙުޘްތަކެއް ހިނގާފައިވެއެވެ. މަޖިލީހުގެ މެންބަރުން ތަކުރާރުކޮށް ފާހަގަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި، އިޖުތިމާޢީ އަދި ނަފްސާނީ ބޮޑެތި މައްސަލަތައް ތަޙައްމަލުކުރާ މީހުން މާލެއާއި އަތޮޅުތަކުގެ މަގުމަތީގައި ގިނަވެ، އެމީހުންގެ ސަބަބުންނާއި އެމީހުންނަށް އޮތް ނުރައްކާތައް އިތުރުވަމުންދާއިރު ވެސް، ކަމާބެހޭ ވުޒާރާތަކާއި ފުލުހުން އަދި ޞިއްޙީ އިދާރާތަކުން އިނގިލި ދިއްކުރަނީ އެއް ބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށެވެ. ކޮމިޓީގެ އެކި ރިޕޯޓުތަކާއި ކުއްލި މައްސަލަތަކުގެ ބަޙުޘްގައި މެންބަރުން ވަނީ، ޤާނޫނުގައި ވާޖިބުތައް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތްއިރުވެސް، ބަޖެޓާއި ވަސީލަތްތަކުގެ ދަތިކަން ބަހަނާއަކަށް ދައްކައި އެފަދަ ނިކަމެތިން ބާކީކޮށްލުމަކީ ކޮށްގެންވާނެކަމެއް ނޫންކަމުގައި ފާހަގަކުރައްވާފައެވެ.
މުޖުތަމަޢުގެ ތެރޭގައި "މުސީބާތަކަށް" ވެފައިވާ ކަމަށް ބުނެ އެކަހެރިކޮށްލެވޭ ފަރާތްތަކަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ސަމާލުކަމާއި އޯގާތެރިކަމަށް އެންމެ ބޮޑަށް ބޭނުންވެފައިވާ އަދި ޙައްޤުތަކެއް ލިބިގެންވާ މީހުންނެވެ. މިފަދަ މީހުންނާ މެދު މުޖުތަމަޢުން ދެކޭ ގޮތް ބަދަލުކޮށް، އެމީހުންނަށް އިނގިލި ދިއްކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، އެހީތެރިކަމުގެ އަތެއް ދިއްކުރުމަކީ މުޅި މުޖުތަމަޢުގެ ދީނީ އަދި އަޚްލާޤީ ވާޖިބެކެވެ.
ދައުލަތުގެ ކަމާބެހޭ މުއައްސަސާތަކުގެ މެދުގައި ހަރުދަނާ ވިލަރެސްކުރުމެއް ޤާއިމުކޮށް، އެކަށީގެންވާ ބަޖެޓާއި ދިގުމުއްދަތުގެ ރިހެބިލިޓޭޝަން ވަސީލަތްތައް ޤާއިމުކުރުމަކީ މިގޮތުން ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ކަމެކެވެ. މިފަދަ ނިޒާމީ ބަދަލުތަކެއް ގެނެވިގެން މެނުވީ، ނާޒުކު ޙާލަތްތަކުގައިވާ މީހުންގެ ކަރާމާތް ރައްކާތެރިކޮށް، އަމާން އަދި އޯގާތެރި މުޖުތަމަޢެއް ބިނާކުރުމުގެ އަމާޒަށް ވާޞިލެއް ނުވެވޭނެއެވެ.