Sebuah sekolah boleh memasang seratus kamera tetapi masih mempunyai satu titik buta yang tidak dapat dirakam oleh mana-mana CCTV: seorang murid yang takut untuk berkata bahawa dia tidak selamat.
Perbincangan mengenai keselamatan sekolah kembali mendapat perhatian selepas beberapa kejadian serius melibatkan murid. Kerajaan turut memperuntukkan tambahan RM15 juta bagi pemasangan CCTV di 1,000 sekolah pada tahun hadapan, selain pelbagai langkah lain untuk memperkukuh keselamatan.
CCTV memang mempunyai fungsi penting. Ia boleh membantu memantau kawasan tertentu, merekod kejadian dan menyokong siasatan apabila sesuatu berlaku. Namun kamera hanya boleh merakam apa yang berada dalam ruang pandangannya.
CCTV tidak boleh memberitahu seorang guru bahawa seorang murid sudah beberapa hari takut masuk ke kelas. Ia tidak boleh menerangkan bahawa gurauan yang berulang sebenarnya sudah berubah menjadi ugutan. Ia juga tidak boleh bercakap bagi pihak seorang anak yang belum pasti sama ada orang dewasa akan mempercayainya.
Sebab itu keselamatan sekolah bukan sahaja perlu dipantau. Keselamatan juga perlu boleh dikomunikasikan.
Perdana Menteri Anwar Ibrahim baru-baru ini mengingatkan sekolah supaya tidak menyembunyikan kes buli atau penderaan semata-mata untuk menjaga imej dan prestasi institusi. Sebanyak 5,681 kes buli direkodkan antara Januari hingga Ogos tahun ini, dan beliau sendiri membangkitkan kemungkinan angka sebenar lebih tinggi kerana terdapat kes yang tidak dilaporkan.
Di sinilah kita perlu memberi perhatian bukan hanya kepada jumlah laporan, tetapi juga kepada apa yang menyebabkan seorang murid memilih untuk melapor atau berdiam diri.
Sebenarnya, mekanisme untuk bersuara sudah ada. Polisi Perlindungan Murid Kementerian Pendidikan menyediakan saluran aduan mesra murid, termasuk peti aduan berkunci dan Sistem Aduan Bersepadu KPM. Kerajaan juga sedang melaksanakan advokasi suara murid supaya pandangan serta permasalahan mereka didengar. Ini perkembangan yang baik.
Tetapi kewujudan saluran komunikasi tidak semestinya bermaksud seseorang berasa selamat untuk menggunakannya.
Seorang murid mungkin tahu di mana peti aduan berada tetapi takut identitinya diketahui. Dia mungkin tahu siapa guru yang boleh ditemui tetapi bimbang dianggap sebagai pembawa masalah. Ada yang mungkin takut keadaan menjadi lebih buruk selepas membuat laporan, manakala sebahagian yang lain mungkin belum pasti sama ada apa yang dialaminya cukup serius untuk diceritakan kepada orang dewasa.
Dalam komunikasi, mesej hanya mempunyai nilai apabila seseorang percaya bahawa ada pihak di hujung sana yang akan mendengar dan memberi respons. Prinsip yang sama terpakai dalam keselamatan sekolah.
Kita boleh menyediakan nombor telefon, borang, peti aduan dan saluran digital. Namun jika murid tidak mempercayai proses selepas laporan dibuat, saluran itu mungkin wujud secara fizikal tetapi tidak berfungsi sepenuhnya sebagai ruang yang selamat.
Sebab itu angka laporan perlu dibaca dengan berhati-hati. Sekolah yang menerima sedikit aduan tidak semestinya sekolah yang tidak mempunyai masalah. Dalam sesetengah keadaan, angka yang rendah juga boleh menimbulkan satu lagi persoalan: adakah murid benar-benar berasa selamat untuk bercakap?
Ini bukan bermaksud setiap sekolah yang mempunyai sedikit laporan sedang menyembunyikan masalah. Angka tidak boleh ditafsirkan secara simplistik begitu. Tetapi kita juga tidak boleh menganggap ketiadaan laporan sebagai bukti automatik bahawa semuanya baik.
Di sinilah keselamatan fizikal perlu bergerak seiring dengan keselamatan komunikasi.
Apabila seorang murid berkata, "Saya takut", orang dewasa yang menerima mesej itu perlu tahu bagaimana untuk bertindak. Apabila laporan dibuat, murid perlu memahami apa yang akan berlaku seterusnya. Apabila sesuatu perkara memerlukan campur tangan pihak lain, proses itu perlu diterangkan dengan cara yang tidak menyebabkan murid merasakan dia kehilangan kawalan selepas berani bersuara. Maklum balas juga penting.
Salah satu perkara yang boleh melemahkan kepercayaan terhadap mana-mana saluran aduan ialah apabila seseorang melapor tetapi tidak mengetahui sama ada laporannya diterima, sedang diteliti atau memerlukan tindakan lanjut.
Bagi seorang murid, diam selepas membuat laporan boleh membawa maksud yang sangat berbeza daripada apa yang dimaksudkan oleh institusi.
Sebab itu usaha kerajaan memperkukuh keselamatan sekolah melalui CCTV, guru bimbingan dan kaunseling, warden serta mekanisme perlindungan murid perlu dilihat sebagai satu ekosistem.
Kamera boleh membantu melihat.
Guru dan kaunselor boleh membantu mendengar.
Saluran aduan boleh membantu murid bersuara.
Tetapi semuanya hanya menjadi sistem keselamatan yang berfungsi apabila maklumat yang diberikan oleh murid sampai kepada orang yang tepat dan menghasilkan respons yang boleh dipercayai.
Kita juga perlu berhati-hati supaya usaha menggalakkan murid bersuara tidak berubah menjadi slogan seperti "jangan takut melapor".
Keberanian tidak boleh diletakkan sepenuhnya di bahu kanak-kanak.
Sekolah dan orang dewasa perlu membina keadaan yang menjadikan keberanian itu mungkin. Antaranya dengan memastikan murid mengetahui saluran yang tersedia, menggunakan bahasa yang mereka fahami, mempunyai pilihan untuk mendapatkan bantuan dan tidak dipersalahkan kerana membawa sesuatu masalah kepada perhatian sekolah.
Mungkin sudah tiba masanya ukuran keselamatan sekolah turut melihat perkara ini.
Bukan hanya berapa banyak CCTV telah dipasang atau berapa banyak kes direkodkan, tetapi sama ada murid tahu kepada siapa mereka boleh meminta bantuan, percaya bahawa mereka akan didengar dan memahami apa yang akan berlaku selepas mereka membuat laporan.
Ini bukan menggantikan CCTV atau langkah keselamatan fizikal. Ia melengkapkannya. Kerana keselamatan bukan hanya keadaan apabila sesuatu kejadian berjaya dirakam. Keselamatan juga wujud apabila seseorang mempunyai keyakinan untuk memberi amaran sebelum sesuatu menjadi lebih buruk.
Dalam usaha kita menjadikan sekolah lebih selamat, jangan sampai angka laporan yang rendah membuatkan kita terlalu cepat berasa lega.
Sekolah paling selamat bukan sekolah yang paling senyap atau paling sedikit menerima aduan. Sekolah paling selamat ialah sekolah yang membuatkan seorang murid percaya bahawa apabila dia berkata, "Saya tidak rasa selamat", seseorang akan mendengar.
Mastura Mahamed ialah pensyarah kanan di Jabatan Komunikasi, Fakulti Bahasa Moden dan Komunikasi, Universiti Putra Malaysia.
Artikel ini adalah pandangan penulis dan tidak semestinya mewakili FMT.