Od ideje do održivih investicija

E3 Consulting je konsultantska i projektantska firma sa sjedištem u Crnoj Gori koja od 2008. godine pruža usluge biznis i strateškog konsaltinga, inženjeringa i tehničke podrške u pripremi i realizaciji kompleksnih investicionih projekata, te zaštite životne sredine u različitim fazama njihove realizacije. Poslovanje firme usmjereno je prvenstveno na sektore energetike, infrastrukture i životne sredine, pri čemu se posebna pažnja posvećuje multidisciplinarnom i holističkom pristupu projektima, čime se na taj način objedinjuju tehnički, ekonomski, ekološki i društveni aspekti razvoja projekata.

Tokom gotovo dvije decenije rada, E3 Consulting je učestvovao u realizaciji više od 100 projekata koji su realizovani za potrebe privatnih investitora, državnih i lokalnih institucija, međunarodnih organizacija i međunarodnih finansijskih institucija u Crnoj Gori i regionu Zapadnog Balkana. Iskustvo firme obuhvata oblasti poput energetske i saobraćajne infrastrukture; obnovljivih izvora energije i energetske efikasnosti; projektovanja u oblasti vodosnabdijevanja i otpadnih voda; zaštite životne sredine; ekonomskih, ekoloških i društvenih procjena, kao i podršku investitorima i/ili izvođačima u različitim fazama razvoja i realizacije projekata. Među ključnim projektima izdvajaju se: rekonstrukcija i modernizacija regionalnog puta Podgorica – Danilovgrad (EBRD), rekonstrukcija i modernizacija regionalnog puta Tivat – Jaz (EBRD), auto-put Bar – Boljare, dionica Mateševo – Andrijevica (EBRD), Vjetropark „Gvozd 1“ (EBRD), sanacija deponije čvrstog otpada KAP Podgorica (Svjetska banka), modernizacija dalekovoda BIH – MNE – ALB 220kV (EBRD), projekat ugradnje agregata 8 na HE „Perućica“ (KfW), regulacija rijeka Lim i Grnčar (SDIP projekat, Svjetska banka), sanacija deponija industrijskog otpada „Gradac“ i „Maljevac“ (Svjetska banka), projekat izgradnje irigacionih sistema „Lisiče“ i „Straište“, Sjeverna Makedonija (KfW), izgradnja 400 kV dalekovoda Lastva – Pljevlja, dionica Lastva – Čevo; projekat rekonstrukcije željezničke pruge Sekcija 3 Paraćin – Trupale Srbija.

E3 Consulting prati investiciju kroz različite faze njenog životnog ciklusa – od početne ideje, preko analiza i studija izvodljivosti, tehničkog projektovanja, ekoloških i društvenih procjena, ekonomskih i finansijskih analiza, do tehničke pomoći i podrške tokom razvoja i realizacije projekta kroz realizaciju monitoringa životne sredine u konstrukcionim i operativnim fazama projekta. Upravo to daje mogućnost da se jedan projekat sagleda holistički, kao cjelina.

Posebno mjesto u radu zauzimaju veliki infrastrukturni i energetski projekti koji se razvijaju ili finansiraju uz učešće međunarodnih finansijskih institucija. Rad u multikulturalnom okruženju podrazumijeva razumijevanje ne samo tehničkih i finansijskih zahtjeva projekta, već i međunarodnih ekoloških i društvenih standarda, nacionalnog regulatornog okvira, ali istovremeno i sagledavanje specifičnosti i interesa lokalnih zajednica. Stoga je poslovanje usmjereno ka pružanju spone između investitora, finansijskih institucija, javnog sektora i drugih subjekata koji učestvuju u razvoju i realizaciji investicija.

U vremenu energetske tranzicije, klimatskih promjena i sve većih zahtjeva za odgovornim upravljanjem resursima, pojam održivosti dobija svoje praktično značenje. Održiva investicija više nije samo ona koja zadovoljava propisane ekološke kriterijume. Ona mora biti tehnički izvodljiva, ekonomski opravdana, finansijski održiva, odgovorna prema životnoj sredini i prevashodno društvu, odnosno lokalnoj zajednici. To je preduslov koji kreira dugoročnu vrijednost.

Regionalna sanitarna deponija

„Možura“ – od ideje do čiste energije

Od brojnih projekata koje smo realizovali, istakla bih projekat pretvaranja deponijskog biogasa u električnu energiju na Regionalnoj sanitarnoj deponiji „Možura“ u Baru. Na sanitarnim kadama Možure, koje služe za zbrinjavanje komunalnog otpada sa područja pet opština crnogorskog primorja, razgradnjom organskog dijela otpada prirodno nastaje deponijski biogas. Gas se godinama prikupljao kroz izgrađeni sistem kaptacije, ali se potom spaljivao na eko-baklji. Analize su pokazale da prikupljeni gas sadrži približno 50 % metana, čime je otvorena mogućnost da se on, umjesto pukog spaljivanja, iskoristi kao energent za proizvodnju električne energije.

E3 Consulting je sa inostranim partnerima (Tekon Tehnokonsalting) bio uključen u razvoj projekta od njegove rane faze – od izrade Studije izvodljivosti sa idejnim rješenjem, do izrade Glavnog projekta postrojenja za proizvodnju električne energije iz deponijskog biogasa. Studijom je trebalo odgovoriti na osnovno investiciono pitanje: može li se postojeći nusproizvod procesa odlaganja otpada pretvoriti u tehnički pouzdan, ekološki opravdan i ekonomski održiv izvor energije? Rezultati su potvrdili tehnički potencijal projekta i stvorili osnovu za narednu fazu – detaljno projektovanje i realizaciju investicije. Projekat je zatim dobio i podršku međunarodnih razvojnih partnera. Program razvojne saradnje Crne Gore i Slovenije uključio je pretvaranje biogasa u električnu energiju na Možuri među projektima koji se podržavaju razvojnim sredstvima Slovenije. Time je jedna lokalna razvojna i ekološka ideja dobila širu institucionalnu i finansijsku podršku potrebnu da pređe put od studije i projektne dokumentacije do konkretne investicije.

Danas taj proces daje mjerljiv rezultat. Na Možuri je izgrađena elektrana snage 1 MW, u kojoj se prikupljeni deponijski gas koristi za proizvodnju električne energije. Prema podacima Regionalne deponije, projektovana godišnja proizvodnja iznosi oko 7,5 GWh, a vrijednost investicije premašuje 1,6 miliona eura. Početkom 2026. elektrana je počela rad. Krajem 2025. godine energana je započela probni rad, a nakon svih potrebnih ispitivanja i odobrenja u februaru 2026. godine dobila dozvolu za trajni rad.

Vrijednost ovog projekta, međutim, ne ogleda se samo u proizvedenim megavat-satima. Njegov značaj je u promjeni načina na koji posmatramo otpad i resurse. Gas koji nastaje kao posljedica razgradnje otpada i koji je ranije predstavljao ekološki problem postaje lokalni izvor obnovljive energije. Istovremeno se smanjuje negativan uticaj deponijskog gasa, koristi postojeća infrastruktura, proizvodi električna energija i stvara novi ekonomski tok za preduzeće koje upravlja otpadom. Možura zato predstavlja konkretan primjer principa cirkularne ekonomije i waste-to-energy pristupa. Ujedno je dobar primjer onoga što održivo liderstvo treba da znači u praksi: prepoznati problem, sagledati ga iz drugačije perspektive, provjeriti tehničku i ekonomsku opravdanost rješenja, obezbijediti partnerstva i finansiranje i ideju dovesti do realizacije. Projekat izgradnje Možura pokazuje kako taj put može izgledati u praksi – od problema do resursa, od studije do projekta, od projekta do investicije i od investicije do energije koja se danas proizvodi. U tom procesu najbolje se vidi i suština održivog liderstva: odluka dobija svoju pravu vrijednost tek kada postane konkretan rezultat i mjerljiv uticaj.

Upravo je takav pristup ono što je blisko viziji i misiji E3 Consultinga. U tom smislu, održivo liderstvo podrazumijeva vještinu da se strateške i investicione odluke pretoče u konkretne i dugoročno održive rezultate. Stoga se održivost sagledava prvenstveno kao princip koji je potrebno integrisati u prve ideje i planiranja, preko finansiranja i projektovanja, pa sve do realizacije i upravljanja projektom. Iz tog razloga su partnerstva između privatnog i javnog sektora, finansijskih institucija, stručne zajednice i lokalnih zajednica jedan od ključnih preduslova uspješne zelene i energetske tranzicije, ali i odgovornosti prema društvu i prostoru u kojem se realizuju. U tom procesu ne treba zaboraviti da lokalna zajednica ne može biti posmatrana samo kao pasivni ili krajnji korisnik projekta, već kao jedan od njegovih ključnih aktera.

Upravo zato tema konferencije „Održivo liderstvo – od odluka do uticaja“ neposredno korespondira sa iskustvom našeg rada na projektima. Posebno je bliska ideji panela „Partnerstva za održivu budućnost: Od investicija do konkretnih rezultata“, gdje je ključna poruka da kvalitet investicije ne određuje samo njena vrijednost, već sposobnost da ostavi dugoročan pozitivan trag – ekonomski, ekološki i društveni.

Projekat na Možuri pokazuje kako se održiva ideja može pretvoriti u konkretnu investiciju i mjerljiv rezultat

E3 Consulting prati investiciju kroz različite faze njenog životnog ciklusa. Posebna pažnja posvećena je multidisciplinarnom i holističkom pristupu projektima, čime se objedinjuju tehnički, ekonomski, ekološki i društveni aspekti razvoja projekata

Online izdanje magazina „Lideri održivosti“ pogledajte OVDJE