Vlada još čita italijanski recept: Reformisane...

Italijanska Finansijska policija (Guardia di finanza) pripremila je i dostavila Crnoj Gori detaljan model za formiranje crnogorske ekonomsko-finansijske policije, koja bi mogla imati široka ovlašćenja u otkrivanju poreskih utaja, pranja novca, korupcije, krijumčarenja i organizovanog kriminala, ali ni gotovo dvije godine od izrade tog dokumenta, vlasti ne odgovaraju na to kada bi takav organ mogao da bude uspostavljen.

Iako je italijanski predlog, koji predviđa i pristup osjetljivim bankarskim i poreskim podacima, diplomatskim putem dostavljen Vladi Crne Gore, a premijer Milojko Spajić još u martu 2024. najavio stvaranje Finansijske policije po italijanskom modelu, nadležne institucije ne odgovaraju da li je pripremljen zakonski okvir kojim bi se omogućilo njeno osnivanje.

Dokument pod nazivom “Saradnja između Finansijske policije i crnogorskih vlasti - Uspostavljanje novog ekonomsko-finansijskog policijskog organa”, koji je Mreža za afirmaciju nevadinog sektora (MANS) dobila na osnovu Zakona o slobodnom pristupu informacijama, izrađen je u novembru 2024. godine, a sadrži razrađene predloge nadležnosti, istražnih i inspekcijskih ovlašćenja, načina saradnje sa postojećim državnim organima, ali i moguće organizacije nove službe.

Prema posljednjim objavljenim informacijama iz februara ove godine, Crna Gora još nije imala uspostavljen zakonski okvir za formiranje Finansijske policije. Nije poznato da li je od tada napravljen ikakav pomak, jer nadležne institucije nijesu odgovorile na pitanja “Vijesti” poslata sredinom prošle sedmice.

Iz kabineta predsjednika Crne Gore Jakova Milatovića i premijera Milojka Spajića, Ministarstva finansija i Poreske uprave nijesu odgovorili na to šta je konkretno urađeno na realizaciji italijanskog predloga, da li su pripremljeni nacrti propisa, formirane radne grupe ili utvrđeni rokovi za uspostavljanje novog organa.

Zamjenik izvršnog direktora MANS-a Dejan Milovac ocjenjuje da je projekat Finansijske policije, uprkos konkretnoj pomoći Italije, ostao na nivou političkih obećanja.

“Ni gotovo dvije godine nakon što je Guardia di finanza pripremila konkretan predlog za Crnu Goru, država nema funkcionalnu finansijsku policiju, nema zakonski okvir kojim bi ona bila uspostavljena, niti su javnosti poznati akcioni plan, rokovi, budžet i institucije odgovorne za sprovođenje tog projekta. Najava je, zasada, ostala političko obećanje, koje je dominantno promovisao premijer Milojko Spajić”, kazao je Milovac “Vijestima”.

Od najava državnog vrha do detaljnog predloga

U uvodnom dijelu dokumenta stoji da je njegova izrada uslijedila nakon što je predsjednik Milatović, tokom zvanične posjete Italiji i razgovora sa tamošnjim predsjednikom Serđom Matarelom, izrazio očekivanje da će ta država pružiti podršku Crnoj Gori u usvajanju mjera za efikasniju borbu protiv ekonomskog i finansijskog kriminala, oduzimanje nezakonito stečenog kapitala i suzbijanje korupcije.

Milatović je u zvaničnoj posjeti Italiji boravio u septembru 2023. godine.

U dokumentu se posebno navodi da su crnogorske vlasti, tokom bilateralnih razgovora sa premijerom Milojkom Spajićem, u prisustvu tadašnje italijanske ambasadorke u Podgorici Andreine Marsele, izrazile namjeru da italijanski model Finansijske policije prilagode domaćem sistemu.

Italijanska strana je potom od crnogorskih institucija, putem posebnih upitnika, zatražila podatke o nadležnostima, ovlašćenjima i zakonskom okviru u oblastima poreza, carina, igara na sreću, javne potrošnje, korupcije i pranja novca. Na osnovu dostavljenih informacija i iskustava italijanske Finansijske policije pripremljen je dokument kojim se predlaže šta bi sve nova crnogorska služba mogla da radi.

“U ovom dokumentu su sumirani zadaci i funkcije koje bi se mogle dodijeliti novoj crnogorskoj ekonomsko-finansijskoj policiji kako bi se omogućila efikasnija borba protiv nelegalnih ekonomsko-finansijskih pojava”, navodi se u njegovom uvodnom dijelu.

Milovac naglašava da je italijanska strana u novembru 2024. izradila dokument “Uspostavljanje novog ekonomsko-finansijskog policijskog organa”, koji je Ambasada Italije diplomatskom notom od 14. januara 2025. dostavila Vladi.

“Dakle, Vlada nije dobila samo političku podršku, već razrađen stručni koncept institucije koju je prethodno sama najavila”, naglašava Milovac.

Spajić je 15. marta 2024. godine, nakon susreta sa delegacijom italijanske Finansijske policije koju je predvodio general Vito Đordano, javno najavio da će Crna Gora uz njihovu podršku raditi na stvaranju takvog organa.

Italijanski dokument pokazuje da je model budućeg organa detaljno razmatran, ali ostaje nepoznato koje su preporuke crnogorske vlasti prihvatile i da li su one pretočene u predloge zakona.

“Zbog toga Vlada teško može tvrditi da je čitav proces ostao na početku zato što nije postojao model ili stručna podrška. Italijanska strana je ponudila vrlo konkretan institucionalni nacrt, dok je obaveza Vlade bila da odluči koji model prihvata, pripremi zakonski okvir, utvrdi raspodjelu nadležnosti između policije, poreskih i carinskih organa i Finansijsko-obavještajne jedinice, obezbijedi kadar i budžet i započne sprovođenje. Javnosti nije poznato da je bilo koji od tih koraka završen. Još problematičnije je što ne postoji ni javno obrazloženje da li je predlog prihvaćen, izmijenjen ili odbačen”, ocijenio je Milovac.

Praćenje tokova novca, otkrivanje stvarnih vlasnika...

Italijanska strana predlaže da nova služba bude nezavisna u odnosu na postojeće policijske strukture ili da bude formirana kao posebno odjeljenje pri Ministarstvu unutrašnjih poslova (MUP), čime bi se koristile postojeće tehničke i logističke mogućnosti.

“S obzirom na odnos između pripadnika garde Finansijske policije i stanovništva koje živi u Italiji, crnogorska EFP bi mogla imati ukupno oko 600 zaposlenih”, navodi se u dokumentu.

Predviđena je i posebna analitička jedinica koja bi obrađivala informacije o sumnjivim finansijskim transakcijama i podatke dobijene od odgovarajućih međunarodnih službi. Dokument predviđa i mogućnost uključivanja zaposlenih iz drugih državnih institucija koje već obavljaju slične poslove.

Italijanski predlog predviđa da nova Finansijska policija dobije ovlašćenja za sprovođenje složenih finansijskih istraga, poreskih kontrola, inspekcijskih pregleda i drugih radnji potrebnih za otkrivanje nezakonitog sticanja novca.

Posebno se naglašava potreba da služba ima pristup bazama podataka o poreskim obveznicima, nepokretnostima, vozilima, vlasništvu nad preduzećima i finansijskim poslovima.

“Novoj crnogorskoj EFP treba omogućiti potpun pristup bazama podataka koje sadrže poreske informacije poreskih obveznika”, piše u dokumentu, uz navođenje registara imovine, poslovnih subjekata i podataka povezanih sa bankarskim i finansijskim transakcijama.

Predviđa se i mogućnost da Finansijska policija od banaka i drugih finansijskih institucija zahtijeva podatke i dokumentaciju o poslovnim odnosima i transakcijama klijenata, za potrebe finansijskih istraga, u zakonom uređenim postupcima. Predlog obuhvata i ovlašćenja za pristup poslovnim prostorijama, pregled i pretragu računovodstvene i druge dokumentacije, uključujući podatke u elektronskom obliku, kao i pozivanje građana i predstavnika preduzeća radi pribavljanja informacija važnih za kontrolu. U dijelu koji se odnosi na poreske istrage predlaže se da novom organu budu dodijeljena ovlašćenja koja sada imaju poreski inspektori.

Italijanska Guardia di finanza predlaže i da se razmotri mogućnost da nova služba, po nalogu tužioca, ima isključivu nadležnost za sprovođenje krivičnih istraga povezanih sa poreskim prestupima. Tako široka ovlašćenja zahtijevala bi odgovarajuće zakonsko utemeljenje, uključujući zaštitu prava građana i privrednih subjekata, ograničenja u postupanju i kontrolu korišćenja osjetljivih podataka.

Milovac smatra da bi objedinjavanje podataka i istražnih kapaciteta omogućilo znatno efikasniju borbu protiv organizovanog kriminala, posebno kada je riječ o pronalaženju nezakonito stečene imovine.

“Ovdje nije riječ samo o tome da li će biti formirana još jedna institucija. Bez organa koji može da objedini poreske, finansijske i kriminalističke podatke i da finansijsku istragu vodi paralelno sa krivičnom, država ostaje znatno slabija od kriminalnih struktura koje novac skrivaju preko povezanih lica, kompanija, nekretnina i transakcija u više država”, upozorava Milovac.

Prema njegovim riječima, takvo institucionalno kašnjenje direktno slabi borbu protiv korupcije, pranja novca i organizovanog kriminala, ali i sposobnost države da nezakonito stečenu imovinu pronađe, zamrzne i trajno oduzme.

U dokumentu se navodi i mogućnost da nova Finansijska policija preuzme poslove Finansijsko-obavještajne jedinice, koja sada djeluje u okviru Uprave policije. Takvo rješenje značilo bi značajnu reorganizaciju postojećeg sistema za sprječavanje pranja novca i finansiranja terorizma, kao i drugačiju raspodjelu poslova između institucija.

Nova služba, prema predlogu, obrađivala bi informacije o sumnjivim transakcijama, analizirala finansijske tokove i razvijala istrage koje bi mogle da dovedu do otkrivanja krivičnih djela i oduzimanja nezakonito stečene imovine. Takođe, novi organ pratio bi tokove novca i otkrivao stvarne vlasnike imovine stečene kriminalom.

U dokumentu se predlaže i jača kontrola javnih nabavki, trošenja državnog novca, carinskih prevara, krijumčarenja duvana, igara na sreću i prekograničnog prenosa gotovine.

Cilj je, kako se navodi, stvaranje specijalizovanog organa koji bi objedinio različite istražne kapacitete i omogućio efikasniju borbu protiv finansijskog kriminala.

Sve manje volje za borbu protiv korupcije i kriminala

Milovac smatra da izostanak nove Finansijske policije treba posmatrati i u kontekstu rezultata države u oduzimanju imovine stečene kriminalom.

Podsjeća da je Crna Gora u septembru usvojila novi Zakon o oduzimanju imovinske koristi stečene kriminalnom djelatnošću, koji MANS smatra nedovoljno ambicioznim i ograničenog dometa.

“Kada se tome doda činjenica da Crna Gora nije usvojila pravi, sveobuhvatan anti-mafija zakon, već se opredijelila za model ograničenog dometa, onda izostanak finansijske policije više ne izgleda kao obično administrativno kašnjenje. To sve snažnije govori u prilog zaključku da u Crnoj Gori ima sve manje stvarne političke volje za obračun sa visokom korupcijom i organizovanim kriminalom”, tvrdi Milovac.

Prema njegovoj ocjeni, političke najave nijesu praćene instrumentima koji bi mogli dati konkretne rezultate.

“Kada istovremeno nemate ni efikasan pravni mehanizam za oduzimanje imovine kriminalnog porijekla ni specijalizovanu instituciju sposobnu da tu imovinu pronađe i dokumentuje njeno porijeklo, onda je jasno da političke najave nijesu praćene instrumentima koji bi mogle da proizvedu konkretne rezultate”, kaže Milovac.

Obećanja još od 2014. godine

Osnivanje Finansijske, odnosno Poreske policije u Crnoj Gori najavljuje se duže od decenije.

Još u novembru 2014. godine tadašnja Vlada saopštila je da će biti uspostavljena služba specijalizovana za borbu protiv privrednog kriminala, korupcije i sive ekonomije.

Naredne godine izmijenjeni su propisi i u organizaciji Poreske uprave predviđen poseban sektor Poreske policije, ali taj organ nikada nije zaživio na najavljeni način.

U martu 2016. godine za njegovog rukovodioca imenovan je Miodrag Martinović, ali nijesu obezbijeđeni neophodni podzakonski akti i kadrovi. Poreska policija je krajem 2018. godine i formalno izbrisana iz sistematizacije.

Ni kasnije najave nijesu dovele do njenog uspostavljanja, uključujući obnovljenu saradnju sa italijanskom Finansijskom policijom.

U Fiskalnoj strategiji za period od 2024. do 2027. godine Vlada je ponovo najavila da će Ministarstvo finansija predložiti zakonsko rješenje kojim će biti stvoreni uslovi za formiranje Finansijske policije. Vlada je u tom dokumentu navela da bi objedinjavanje poslova koji su sada raspoređeni između različitih institucija moglo unaprijediti borbu protiv korupcije na najvišem nivou i finansijskih malverzacija.

Međutim, u istraživanju Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG), koje su “Vijesti” objavile u februaru ove godine, utvrđeno je da zakonski okvir za formiranje nove službe još nije uspostavljen. Iz Generalne komande italijanske Finansijske policije tada su za CIN-CG potvrdili interesovanje crnogorskih institucija za preuzimanje njihovih iskustava i spremnost Italije da pruži podršku u borbi protiv organizovanog kriminala i praćenju finansijskih tokova.

Poreska uprava bez odgovora

Dok je italijanski model razmatrao zaseban organ sa znatno širim nadležnostima i oko 600 zaposlenih, Poreska uprava je u martu 2025. godine osnovala Sektor za utvrđivanje i naplatu neprijavljenih prihoda fizičkih lica.

Iz Poreske uprave su u junu prošle godine saopštili “Vijestima” da je tada bilo u toku popunjavanje radnih mjesta i stvaranje tehničkih uslova za rad sektora, koji je trebalo da ima tri odsjeka sa ukupno 10 do 15 službenika.

Zadatak sektora trebalo je da bude otkrivanje neprijavljenih izvora prihoda, nesrazmjere između prijavljenih primanja i vrijednosti imovine, kao i slučajeva neobjašnjivog bogaćenja.

Poreska uprava je tada navela da je od italijanskih kolega, posredstvom Generalnog sekretarijata Vlade, zatražila pomoć u izradi metodologije za procjenu životnog stila, indirektno utvrđivanje prihoda, profilisanje rizičnih fizičkih lica i otkrivanje prikrivene imovine.

Na pitanje kada bi Finansijska policija mogla da bude osnovana, odgovorili su da će to biti moguće tek nakon uspostavljanja zakonodavnog okvira, definisanja ovlašćenja, institucionalnih procedura i mehanizama saradnje.

Poreska uprava, međutim, nije odgovorila na pitanja “Vijesti” od prošle sedmice i precizirala koliko je službenika danas zaposleno u tom sektoru, koliko je predmeta pokrenuto i završeno, koliko je dodatnih poreskih obaveza utvrđeno, a koliko novca stvarno naplaćeno… Nijesu odgovorili ni na pitanje u vezi sa brojem predmeta dostavljenih policiji i tužilaštvu zbog sumnje na poreske ili druge finansijske zloupotrebe.

“Mršavi” dometi trajnog oduzimanja imovine stečene kriminalom

Milovac ukazuje i na podatke iz izvještaja o radu Tužilačkog savjeta i Državnog tužilaštva za 2025. godinu, smatrajući da oni najbolje pokazuju razliku između političkih najava i rezultata u trajnom oduzimanju kriminalne imovine.

Prema izvještaju, u dijelu koji se odnosi na predmete Specijalnog državnog tužilaštva, tokom 2025. godine podnesen je jedan zahtjev za trajno oduzimanje imovinske koristi koji se odnosio na dva vozila i nepokretnosti, dok je Viši sud u Podgorici donio rješenje o trajnom oduzimanju jednog vozila, marke “Porsche Cayenne”.

Istovremeno, u izvještaju su navedene brojne privremene mjere obezbjeđenja imovine, uključujući zabrane raspolaganja nepokretnostima i drugom imovinom.

“Privremeno blokirana imovina nije prihod države, a političke najave o finansiranju poreskih reformi novcem oduzetim od kriminala nemaju realno uporište dok ne postoje institucije sposobne da taj novac pronađu, pravosnažno oduzmu i pretvore u budžetski prihod”, poručuje Milovac.