Održivost kao način rada

Kada se u sportu govori o održivosti, razgovor se najčešće zaustavi na razvrstavanju otpada i višekratnim bocama. To jeste dio priče, ali je njen najmanji dio. Održivost u sportskom sistemu jednako se tiče toga kako se troše javna sredstva, ko sjedi za stolom kada se donose odluke, da li sportistkinja poslije porođaja ima zagarantovan status, šta radi sportista pet godina nakon posljednjeg takmičenja i da li organizacija koja sve to vodi svoje rezultate potkrepljuje podacima ili se zadržava na tvrdnjama.

Crnogorski olimpijski komitet zato održivost ne posmatra kao zasebnu oblast, već kao način na koji se donose odluke u četiri međusobno povezane dimenzije: ekološkoj, društvenoj, ekonomskoj i upravljačkoj.

Prednost koja je i ranjivost

Crna Gora je odnos prema prirodi upisala u sam temelj svoje državnosti. Sport, kao djelatnost koja se velikim dijelom odvija na otvorenom, na moru, rijekama i planinama, taj odnos osjeća neposrednije od većine drugih oblasti. Visoke ljetnje temperature koje pomjeraju termine treninga i takmičenja, sve kraća i nepredvidivija sniježna sezona, pritisak na obalu i na vodne resurse, sve su to pitanja koja u sportu nijesu apstraktna. Ona se vrlo brzo svedu na konkretno pitanje gdje će i pod kojim uslovima djeca trenirati i da li će planirani događaj uopšte moći da se održi.

Ta izloženost u Crnoj Gori ima i svoje specifično lice. Prednosti koje se u strateškim dokumentima godinama navode kao komparativne, blizina mora i planine, duga sezona i raznovrsnost terena, istovremeno su i najosjetljiviji dio sistema. Vodeni sportovi u velikoj mjeri zavise od kvaliteta mora i rijeka, zimski sportovi od sniježnih uslova koji se skraćuju, a terenski i timski sportovi od infrastrukture koja najčešće nije građena po savremenim energetskim i ekološkim standardima. Kada se tome doda činjenica da organizacija međunarodnih takmičenja sve češće podliježe standardima održivosti, jasno je da ovo pitanje utiče i na konkurentnost crnogorskog sporta kao destinacije za pripreme i događaje.

Odgovornost koja iz toga proističe nije samo praktična. Ona dolazi i iz statusa Crne Gore kao ekološke države. Sport je istovremeno korisnik prirodnih resursa i jedan od najuvjerljivijih glasova u društvu. Ta dvostruka pozicija nosi obavezu da se prvo uredi sopstvena kuća, a tek onda šalje poruka drugima.

Odgovornost srazmjerna kapacitetu

Nacionalni olimpijski komitet male države ne predstavlja značajan rizik po životnu sredinu. Sopstveni ekološki otisak COK-a mjeri se prije svega kroz putovanja delegacija, organizaciju događaja, potrošnju energije u poslovnom prostoru i nabavku materijala. Realno gledano, riječ je o skromnim brojkama u nacionalnim razmjerama.

Ono što nije skromno jeste doseg. COK je krovna sportska organizacija, koja okuplja nacionalne sportske saveze i prepoznatljive sportistkinje i sportiste, i kroz njih sprovodi programe koji dopiru do klubova, škola i lokalnih zajednica. Uz to, kao krovna organizacija ima i medijsku vidljivost i partnere iz privrede. Upravo taj doseg čini razliku između organizacije koja smanjuje svoje emisije i organizacije koja mijenja navike u čitavom sistemu.

Zato se pristup COK-a zasniva na načelu pravičnosti i diferencirane odgovornosti. Ciljevi se postavljaju srazmjerno stvarnim kapacitetima, ali se postavljaju mjerljivo, javno i sa obavezom da svaki naredni period donese viši nivo ambicije od prethodnog.

Okvir koji obavezuje

Djelovanje COK-a u ovoj oblasti oslanja se na nekoliko međusobno povezanih okvira. Crnogorski olimpijski komitet potpisnik je Okvira Ujedinjenih nacija za klimatsku akciju u sportu, koji od potpisnika traži da do 2030. prepolove emisije, a da do 2040. dostignu neto nultu emisiju. Tu su i Pariski sporazum, rezolucija Skupštine Ujedinjenih nacija za životnu sredinu o održivosti u sportu, ciljevi održivog razvoja, kao i okvir Sporta za prirodu razvijen uz smjernice Međunarodne unije za očuvanje prirode.

U olimpijskom pokretu, pravac zadaju Međunarodni olimpijski komitet, Evropski olimpijski komiteti kroz Stratešku agendu 2030. i Komisiju za održivost, te Asocijacija nacionalnih olimpijskih komiteta kroz sopstvenu komisiju i alate za praćenje napretka. Na nacionalnom nivou, obaveze proističu iz statusa ekološke države, iz pristupnog procesa Evropskoj uniji i iz pravca koji zadaje Evropski zeleni dogovor.

Ti okviri prevedeni su u interne dokumente. Strategija Crnogorskog olimpijskog komiteta 2026–2030. usvojena na Skupštini COK-a u julu 2026. godine, održivost i dobru upravu postavlja kao jedan od pet horizontalnih principa koji se primjenjuju u svim oblastima rada, a poseban strateški stub posvećen je dobrom upravljanju, institucionalnom integritetu, rodnoj ravnopravnosti i održivosti. To u praksi znači da se svaki godišnji plan rada i svaka budžetska odluka posmatraju i kroz prizmu održivosti.

Od načela do primjenjivog dokumenta

Politika održivosti i zaštite životne sredine za period 2026. do 2030. godine predstavlja krovni akt u ovoj oblasti. Ona je obavezujuća za COK, a preporučujuća za nacionalne sportske saveze i partnere u sistemu sporta i uređuje četiri oblasti djelovanja: ekološku odgovornost i klimu, odgovorne događaje i objekte, ljude i edukaciju, te upravljanje i integritet.

Ekološka dimenzija: od mjerenja do smanjenja

Prvi korak nije smanjenje emisija, nego njihovo mjerenje. Kroz saradnju sa Kancelarijom Evropskih olimpijskih komiteta u Briselu i projekat OCEAN, COK uvodi godišnji inventar emisija koji obuhvata neposredne emisije, emisije iz potrošene energije i posredne emisije u lancu vrijednosti, uključujući putovanja. Za obračun se koristi kalkulator razvijen po metodologiji GHG protokola, a rezultati se povezuju sa platformom Asocijacije nacionalnih olimpijskih komiteta radi uporedivosti sa drugim nacionalnim olimpijskim komitetima.

Upravo zato što putovanja nose najveći dio otiska, težište mjera biće na njima. One će obuhvatiti smjernice za službena putovanja i zamjenu dijela sastanaka onlajn formatom, objedinjeni prevoz delegacija grupnim aranžmanima, kao i prevoz opreme morskim ili željezničkim putem tamo gdje destinacija to dozvoljava.

Drugi korak tiče se događaja. Uz Politiku idu Smjernice za zelene događaje, operativni priručnik namijenjen organizatorima, podijeljen u šest oblasti, od otpada i resursa, preko energije, prevoza i nabavke, do hrane, pića i komunikacije. U svakoj oblasti razlikuju se osnovni nivo, kao obavezni minimum, i napredni nivo, kao osnova za napredovanje iz godine u godinu. Smjernice se oslanjaju na priznatu logiku upravljanja održivim događajima, uključujući standard ISO 20121:2024, ali su prilagođene veličini i kapacitetima događaja u crnogorskom sportu. Smjernice će prvi put biti primijenjene i vrednovane na narednom obilježavanju Olimpijskog dana, koji je izabran za pilot događaj.

Treći korak odnosi se na svakodnevno poslovanje, u kojem se prednost daje digitalnim umjesto štampanim materijalima, ekološkom papiru i energetski efikasnim rješenjima, uz održive kriterijume u nabavci.

Četvrti korak tiče se otpornosti. Klimatski rizici za objekte i događaje bi trebalo da se procjenjuju unaprijed, a raspored i uslovi da se prilagođavaju kako bi se zaštitili zdravlje i bezbjednost učesnika. Po istoj logici razvija se cirkularni pristup opremi i materijalima, kroz produžavanje vijeka trajanja, popravku, ponovnu upotrebu i doniranje viška opreme, umjesto nabavke koja se poslije jednog događaja pretvara u otpad.

Društvena dimenzija: ravnopravnost, bezbjednost i znanje

Društvena održivost u sportu najčešće je potcijenjena, a u praksi presudna. Sistem koji ne zadrži djevojčice u sportu, koji trenera ostavi bez usavršavanja, a sportistu bez plana za život poslije karijere, nije održiv bez obzira na to koliko štedi energiju.

Izmjenama Statuta COK-a utvrđena je minimalna zastupljenost žena od 30 odsto u upravljačkim tijelima, uz Politiku rodne ravnopravnosti i akcioni plan sa mjerama koje obuhvataju mentorske programe za trenerice i administratorke, podršku ženskim inicijativama, kampanju o vidljivosti sportistkinja i sistematsko praćenje i redovno objavljivanje podataka o tome koliko su žene zastupljene u organima, programima i raspodjeli sredstava. Stipendije i programska podrška raspodjeljuju se po kriterijumima zasnovanim isključivo na sportskom rezultatu, bez razlike između sportista i sportistkinja. COK istovremeno priprema model institucionalne i ugovorne zaštite sportistkinja tokom trudnoće i roditeljstva i zagovara uspostavljanje nacionalnog standarda u toj oblasti, koji za sada ne postoji.

Uporedo s tim gradi se sistem zaštite sportista, sa mrežom službenika zaštite u savezima, kanalom za prijavu, onlajn kursom zaštite koji vodi ka nacionalnoj sertifikaciji i obaveznim edukacijama za trenere, administratore i sportiste, uz mrežu stručnjaka za mentalno zdravlje i protokole za zdravlje sportistkinja.

Obrazovni dio sistema oslanjaće se na Olimpijsku akademiju, koja će u početku funkcionisati kao e-akademija sa onlajn kursevima i mikro-kvalifikacijama za sportiste, trenere i sportsku administraciju, i na program obrazovanja zasnovanog na olimpijskim vrijednostima (OVEP), čija primjena u osnovnim školama počinje školske 2026/27. godine.

Ekonomska dimenzija: sistem koji zavisi od jednog izvora nije održiv

Ekonomska ranjivost crnogorskog sporta nije u tome što se oslanja na javna sredstva, nego u tome što su ona gotovo jedini izvor i što se dodjeljuju u godišnjim ciklusima. Olimpijske pripreme traju četiri godine, a odluka o njihovom finansiranju donosi se na dvanaest mjeseci, pa svaka promjena fiskalnog prioriteta postaje rizik za već ugovorene programe. Uz to, poreski podsticaji za ulaganje u sport i normativno uređenje sponzorskih odnosa nijesu cjelovito regulisani, što ograničava razvoj dugoročnih modela finansiranja.

Odgovor ide u dva pravca. Prvi je stabilizacija javnog finansiranja, kroz uspostavljanje namjenskog Fonda za razvoj sporta, čije uspostavljanje može da omogući novi Zakon o sportu. Drugi pravac je diverzifikacija, kroz programe Olimpijske solidarnosti i evropske fondove, uključujući i one koji nijesu direktno namijenjeni sportu, poput programa iz oblasti životne sredine, obrazovanja i regionalnog razvoja, jačanje sponzorskog pula i razvoj sportskog turizma, gdje se prirodni uslovi Crne Gore mogu pretvoriti u prihod.

Uz to ide i argument koji se u raspravi o finansiranju sporta rijetko čuje. Sport nije samo rekreativna aktivnost nego element prevencije nezaraznih bolesti i, po svojoj funkciji, dio zdravstvenog sistema. Redovna fizička aktivnost djece i odraslih vraća se kao ušteda na drugoj budžetskoj liniji, pa namjenski fond za sport nije trošak jednog resora nego mjera javnog zdravlja.

Za kompanije koje ozbiljno shvataju ESG kriterijume, sport nudi platformu koja je vidljiva, emotivno snažna i lokalno ukorijenjena. Ipak, COK partnerstva ne gradi kao prodaju vidljivosti, nego kao zajedničku obavezu prema istim standardima. ESG prioriteti za period 2026–2028. zbog toga nijesu ponuda paketa, već okvir u kojem partner bira oblast Politike održivosti u kojoj želi da doprinese, a ne format u kojem će biti prikazan. Na primjer, u ekološkoj dimenziji to znači ulaganje u mjerenje emisija i utvrđivanje polazne godine, u opremu i materijale dužeg vijeka trajanja i u energetsku efikasnost prostora za sport. U društvenoj su to programi zaštite dobrobiti i mentalnog zdravlja sportista, rodne ravnopravnosti i podrške mladim trenerima i liderima, a u upravljačkoj transparentno izvještavanje o utrošku sredstava i zajednički razvoj digitalnih alata.

Ekonomska održivost ima i svoju ličnu stranu. Sportista koji nema obrazovanje, zanimanje ni plan za period poslije karijere skupo plaća sopstveni rezultat, a sistem gubi kadar koji je sam stvorio. Zbog toga se razvija platforma za dualne karijere u saradnji sa univerzitetima i stručnim školama, programi zapošljavanja u službama i strukturisan program tranzicije koji počinje dvije do tri godine prije kraja takmičarske karijere, sa karijernim savjetovanjem i mentorstvom bivših sportista.

Upravljačka dimenzija: odgovornost i provjerljivost

Ekološki, društveni i ekonomski ciljevi ostvaruju se kroz odluke, procedure i raspodjelu sredstava. Ako taj sloj nije uređen, ostalo ostaje na papiru, pa je upravljanje ono što drži preostale tri dimenzije na okupu.

Godišnji planovi rada i finansijski izvještaji objavljuju se javno. Uspostavlja se Etička komisija kao nezavisno tijelo, uz kanal za prijavu nepravilnosti koji štiti podnosioca prijave, a interni procesi se digitalizuju kako bi se smanjilo administrativno opterećenje i povećala odgovornost. Do kraja strateškog perioda predviđeni su i registar institucionalnih rizika i uslovljavanje institucionalne podrške savezima poštovanjem osnovnih principa dobrog upravljanja, transparentnosti i rodne ravnopravnosti.

Brojevi umjesto poruka

U ekološkoj dimenziji, do 2030. godine planirano je smanjenje emisija ugljen-dioksida od najmanje deset odsto u odnosu na polaznu godinu, uz usmjeravanje ka neto nultoj emisiji do 2040. Godišnji inventar emisija uspostavlja se od 2026, prvi javni izvještaj o održivosti planiran je za 2027, a najmanje polovina događaja pod okriljem COK-a do 2030. trebalo bi da bude organizovana po Smjernicama za zelene događaje.

U društvenoj dimenziji, minimalna zastupljenost žena u tijelima COK-a iznosi 30 odsto, sa godišnjim izvještajem o rodnoj strukturi organa. Do kraja 2027. godine najmanje 60 odsto nacionalnih saveza treba da ispuni minimalne uslove zaštite sportista, imenovanog i obučenog službenika zaštite, usvojene procedure, kao i kanal za prijavu, a do 2030. godine najmanje 80 odsto. Do 2028. godine najmanje 60 odsto sportista iz olimpijskog programa treba da bude uključeno u neki od obrazovnih programa COK-a.

Prioriteti su mapirani na osam Ciljeva održivog razvoja Ujedinjenih nacija, od zdravlja i obrazovanja, preko rodne ravnopravnosti i smanjenja nejednakosti, do odgovorne potrošnje, klimatske akcije, snažnih institucija i partnerstava.

Ono što slijedi

Naredni period donosi najzahtjevniji dio posla, prelazak sa dokumenata na dosljednu primjenu.

Održivost u sportu nije kampanja koja traje jednu sezonu. Ona je način na koji se odlučuje o tome gdje se putuje, šta se nabavlja, kako se organizuje događaj, iz kojih izvora se sistem finansira, ko sjedi za stolom kada se odlučuje i šta se o svemu tome javno objavljuje. Crnogorski olimpijski komitet opredijelio se da tim putem ide postupno, mjerljivo i uz partnere koji dijele isto shvatanje odgovornosti

Online izdanje magazina „Lideri održivosti“ pogledajte OVDJE