Siguro naman ay sasang-ayon kayo sa akin kung sasabihin ko ang katotohanan na sa mata ng ordinaryong Pilipino, hindi naman talaga ang legal technicalities ang unang pumapasok sa isip kapag may balitang isang makapangyarihang personalidad ang nahaharap sa kaso at may inilabas na warrant of arrest laban sa kanya. Hindi agad iniisip ng karaniwang mamamayan kung ano ang mga procedural nuances, jurisdictional issues, o legal remedies na maaaring gamitin. Ang mas simple, mas tuwiran, at marahil mas makatarungang tanong ay ito: Kung ordinaryong mamamayan kaya ang nasa sitwasyong ito, ganoon din kaya ang magiging takbo ng pangyayari?
Ayon sa mga ulat, naglabas ang Makati RTC Branch 235 ng warrant of arrest laban kay Leandro Legarda Leviste kaugnay ng umano'y paglabag sa Public Service Act, habang siya ay nasa France kasama ng kanyang ina na si Loren Legarda. Ang kaso ay hiwalay ngunit kasabay na sinusuri sa mas malawak na usapin ng umano'y mga iregularidad sa ilang solar energy projects at mga kontrata. Tulad ng lahat ng inaakusahan, may karapatan si Leviste sa presumption of innocence at sa due process. Walang sinuman ang dapat hatulan sa hukuman ng opinyon lamang.
Ngunit ang usaping ito ay matagal nang lumampas sa simpleng legalidad. Ito ay naging usapin ng pananaw ng publiko sa pagkakapantay-pantay ng hustisya.
Para sa maraming Pilipino na araw-araw ay namomroblema kung paano maitatawid ang susunod na linggo, kung saan kukuha ng pambayad sa kuryente, tubig, matrikula, gamot, at pagkain, mahirap lunukin ang mga paliwanag na tila laging may espesyal na konteksto kapag ang sangkot ay mga makapangyarihang personalidad. Kapag ang isang vendor, tricycle driver, delivery rider, construction worker, o empleyado ay nasangkot sa isang kaso, madalas ay mabilis at diretso ang paggalaw ng sistema. Ngunit kapag ang pangalan ay kabilang sa isang kilalang political clan o makapangyarihang pamilya, kadalasang napupuno ang espasyo ng mga press statements, legal interpretations, media strategists, at public relations narratives na tila malayo sa karanasan ng karaniwang mamamayan.
Hindi ito nangangahulugan na may pagkakasala agad ang isang tao. Ngunit hindi rin maaaring ipagkaila na may umiiral na persepsyon sa publiko na hindi magkakapareho ang kakayahan ng mga mamamayan na ipagtanggol ang kanilang sarili sa harap ng batas. Ang may pera ay may pinakamahusay na abogado. Ang may koneksiyon ay may access sa pinakamahuhusay na tagapagsalita at legal experts. Ang ordinaryong Pilipino naman ay kadalasang nakikiusap na lamang para magkaroon ng sapat na pondo upang dumaan sa isang mahabang proseso ng paglilitis.
Dito nagsisimula ang tunay na problema. Hindi lamang ito tungkol kay Leviste. Hindi lamang ito tungkol kay Loren Legarda. Hindi lamang ito tungkol sa isang warrant. Ito ay tungkol sa lumalaking "perception gap" sa pagitan ng mga namumuno at ng mga pinamumunuan. Sa tuwing may kontrobersiyang kinasasangkutan ng mga kilalang apelyido sa pulitika, muling nabubuhay ang lumang tanong: Pareho nga ba ang batas para sa lahat? O may mga pagkakataong ang batas ay mas mabigat sa mahihina at mas magaan sa makapangyarihan?
Marahil ay hindi patas ang tanong na iyan sa ilang pagkakataon. Ngunit hindi rin maaaring sisihin ang publiko kung bakit paulit-ulit itong ibinabangon. Sa loob ng maraming dekada, nasaksihan ng mga Pilipino ang sunod-sunod na iskandalo, alegasyon ng katiwalian, political patronage, conflict of interest, at hindi maipaliwanag na pagyaman ng ilang personalidad sa pulitika. Marami sa mga kasong ito ay nauwi sa wala. Ang iba naman ay nalimutan na lamang ng panahon. Ang ilan ay nasapawan ng mas bagong kontrobersiya.
Ang resulta ay isang uri ng pampublikong pagkahapo at pagdududa. Kapag may bagong kaso, hindi na agad nagtatanong ang mga tao kung ano ang legal na isyu. Ang mas madalas nilang itanong ay kung may mangyayari ba talaga. Ito marahil ang pinakamalaking krisis na kinakaharap ng ating mga institusyon ngayon: hindi lamang kakulangan ng pondo, kakulangan ng modernisasyon, o kakulangan ng tauhan, kundi kakulangan ng tiwala mula sa mismong mamamayang kanilang pinaglilingkuran.
Ang hustisya ay hindi lamang dapat na umiiral, kundi dapat din itong nakikitang umiiral. Ang pananagutan ay hindi lamang dapat ipinapatupad, kundi dapat din itong nakikitang ipinapatupad. Sapagkat kung hindi ito nakikita ng publiko, unti-unting nabubura ang kredibilidad ng buong sistema.
May isa pang dimensiyon ang usaping ito na hindi dapat balewalain.
Ang Pilipinas ay isa sa mga bansang may pinakamalakas na impluwensiya ng mga political dynasties sa buong mundo. Mula sa pambansa hanggang sa lokal na antas, iilang pamilya lamang ang paulit-ulit na umiikot sa mga posisyon ng kapangyarihan. Sa ganitong konteksto, natural lamang na maging mas mataas ang inaasahan ng publiko sa mga miyembro ng mga pamilyang ito. Kapag ikaw ay nakinabang sa impluwensiya, pagkilala, at kapangyarihang dala ng isang kilalang apelyido, kaakibat nito ang mas mataas na antas ng pananagutan sa mata ng mamamayan.
Hindi ito diskriminasyon. Ito ay kabayaran ng pribilehiyo.
Kaya naman sa bawat kontrobersyang kinasasangkutan ng mga political dynasties, hindi lamang ang indibidwal na personalidad ang sinusuri. Ang sinusukat din ay ang buong sistemang nagbigay sa kanila ng kapangyarihan. Ang tanong ng taumbayan ay hindi lamang kung may nagawang paglabag, kundi kung may sapat na mekanismo upang papanagutin ang sinumang mapatunayang lumabag kahit gaano pa kataas ang kanyang katayuan sa lipunan.
Sa huli, hindi si Leviste o si Legarda lamang ang nasa ilalim ng pagsubok sa usaping ito. Ang tunay na nakasalang sa pagsusuri ay ang ating mga institusyon. Ang ating hudikatura. Ang ating mga regulatory bodies. Ang ating sistema ng pananagutan. At higit sa lahat, ang kakayahan ng estado na kumbinsihin ang mamamayan na walang sinuman ang nakahihigit sa batas.
Kapag ang ordinaryong Pilipino ay nakakakita ng mga pulitikong nakapaglalakbay sa ibang bansa, nakapagpapatuloy ng marangyang pamumuhay, at may kakayahang magdeploy ng mga legal teams, consultants, at spokespersons habang sila naman ay nakikipaglaban para lamang maitawid ang susunod na linggo, natural lamang na mabuo ang mapait na tanong: May iisang batas ba para sa lahat?
Ito ang tanong na hindi masasagot sa press conference. Hindi masasagot ng social media statements. Hindi masasagot ng mga legal spokesperson. Tanging ang malinaw, patas, at walang kinikilingang pagpapatupad ng batas ang makasasagot dito.
Dahil sa panahon ng matinding hirap ng mamamayang Pilipino, ang tunay na isyu ay hindi lamang kung ano ang sinasabi ng mga abogado, tagapagsalita, o mga personalidad na sumasangguni sa batas upang ipaliwanag ang kanilang panig. Ang tunay na isyu ay kung paano muling mapaniniwala ang publiko na ang hustisya sa Pilipinas ay hindi nakabatay sa apelyido, posisyon, impluwensiya, o yaman, kundi sa katotohanan, integridad, at pananagutan.
Hangga't nananatiling bukas ang tanong na iyan, bawat bagong warrant, bawat bagong kaso, at bawat bagong kontrobersiyang kinasasangkutan ng mga political dynasties ay hindi lamang magiging usapin ng batas. Magiging salamin din ito ng lumalalim na pagdududa ng mga ordinaryong Pilipino sa kakayahan ng ating mga institusyon na maging tunay na patas.
At sa isang demokrasya, walang mas mapanganib na warrant kaysa sa warrant ng tiwala na matagal nang ipinagkait at nawawala sa ating lipunan.