RSE: Birače s Kosova uslovljavaju da na izborima u Srbiji glasaju...

Uoči izbora u Srbiji, zaposleni u institucijama pod okriljem zvaničnog Beograda na Kosovu uslovljavaju se da glasaju za Srpsku naprednu stranku (SNS), svjedoče četiri izvora Radija Slobodna Evropa (RSE).

Svoje priče iznose anonimno i kažu da su u strahu od gubitka posla, ukoliko svoj glas ne daju SNS-u.

Kažu da u pritiscima na birače učestvuju funkcioneri Srpske liste, partije koja je na vlasti u svih deset opština sa srpskom većinom na Kosovu i koja uživa podršku vlasti u Beogradu.

Ni Srpska lista, ni SNS nisu do objave teksta odgovorili na ove optužbe.

"Glasam na izborima u Srbiji, pod pritiskom (za Srpsku naprednu stranku), ne slobodnom voljom".

Ovako svoje svjedočenje počinje građanka sa Kosova, zaposlena u jednoj od obrazovnih institucija u srpskim sredinama.

Njen identitet i mjesto gdje živi i radi poznati su redakciji RSE.

O pritiscima na birače sa Kosova, uoči parlamentarnih izbora u Srbiji 25. oktobra, pristala je da govori pod uslovom anonimnosti - jer strahuje da bi u suprotnom dobila otkaz.

Priču sličnu njenoj navode nezavisno još tri izvora sa kojima je razgovarao RSE.

Među 6,45 miliona građana u biračkom spisku Srbije, više od 115 hiljada njih ima adrese na Kosovu.

Pravo glasa ostvaruju na biralištima u Srbiji, u četiri pogranične opštine – Vranju, Raški, Tutinu i Kuršumliji, gdje će za njih biti otvoreno 60 biračkih mjesta.

Na izbore, prvenstveno, izlazi srpska zajednica, oslonjena na vladu u Beogradu.

Jer pod okriljem zvaničnog Beograda u srpskim sredinama na Kosovu nastavljaju da funkcionišu obrazovne i zdravstvene institucije, dok su druge ustanove srpskog sistema izmještene u Srbiju, u pogranična mjesta.

Finansiraju se iz državne kase.

Država Srbija, tako, ostaje najveći poslodavac u srpskim sredinama na Kosovu, sa više od 30.000 zaposlenih.

Na pitanje čime je uslovljena, sagovornica RSE kaže da bi joj posao i egzistencija bili ugroženi ako ne da svoj glas Srpskoj naprednoj stranci (SNS) – odnosno njihovoj listi "Ujedinjena Srbija".

SNS do objave teksta nije odgovorila na optužbe da uslovljava birače da glasaju za njih.

Ranije su takve optužbe, koje su iznošene u javnost, odbacivali.

Pritisci na birače kažnjivi su zakonom.

Krivični zakonik predviđa kaznu od tri mjeseca do tri godine zatvora za one koji "silom ili prijetnjom" utiču na glasanje.

A novčana ili zatvorska kazna do tri godine predviđena je za one koji nude "nagradu, poklon ili bilo kakvu drugu korist" u zamjenu za glas.

Predstojeći izbori u Srbiji održavaju se u atmosferi visokih tenzija i duboke polarizacije u društvu, dok Srpska napredna stranka, predvođena doskorašnjim predsjednikom države Aleksandrom Vučićem, nastoji da zadrži vlast nakon masovnih antivladinih protesta.

Glavni rival im je studentski pokret, nastao na talasu protesta protiv korupcije.

"Naređenje od direktora"

Četrnaestogodišnju vlast Vučićevih naprednjaka obilježila je, prema ocjenama međunarodnih nevladinih organizacija, stroga kontrola državnog aparata i urušavanje demokratije.

A dok je Vučić odbijao da prizna kosovsku nezavisnost i sa Prištinom pregovarao o normalizaciji odnosa, uz podršku SNS-a je na Kosovu formirana Srpska lista – partija koja se smatra satelitom naprednjaka i koja je na vlasti u svih deset kosovskih opština sa srpskom većinom.

Mnogi funkcioneri Srpske liste su, pored ostalog, na čelu ustanova koje finansira Srbija.

"Zaposleni dobijaju 'naređenje' od svojih direktora (za koga da glasaju) i niko ne smije da kaže ne, jer se zna šta slijedi u suprotnom", naglašava sagovornica RSE.

Isto se, tvrdi, događalo i na ranijim izborima.

Na izborima na Kosovu, tako, glasaju za Srpsku listu, dok se za izbore u Srbiji glas daje Srpskoj naprednoj stranci.

Na optužbe do objave teksta nije odgovorila ni Srpska lista.

Sagovornica RSE kaže da nije dobijala novac za glasanje, niti joj je nuđen.

Ističe i da nije članica ni Srpske liste, ni SNS-a.

A instrukcije pred glasanje 25. oktobra, već su, kaže, počele da stižu.

Na biračka mjesta će, kako dodaje, ići organizovano, sa kolegama i drugim mještanima opštine na Kosovu u kojoj živi.

Prevoz do birališta u Srbiji, ističe, organizuje Srpska lista.

Organizovani odlazak na glasanje bio je praksa i u ranijim izbornim ciklusima.

Takva praksa ustanovljena je 2022, nakon što su vlasti u Prištini odbile da otvore birališta u mjestima u kojima živi srpska zajednica, za izbore koje organizuje zvanični Beograd.

Od tada su, u izbornim danima, autobusi sa Kosova od ranog prijepodneva kretali put birališta u Srbiji, na svakih sat vremena.

Kolone autobusa i automobila predvodili su predstavnici Srpske liste, dok su se u njima našle i stotine zaposlenih u institucijama koje funkcionišu u srpskom sistemu.

Za razliku od školstva i zdravstva, Vlada Kosova je ostale institucije, poput opštinskih organa ili filijala pošte, zatvorila, što je bio jedan od koraka ka utvrđivanju vlasti u srpskim sredinama.

Obrazloženje zvanične Prištine bilo je da su te institucije nelegalne, dok srpska zajednica takve korake opisuje kao vid represije.

Zatvorene na Kosovu, ove institucije nastavljaju da postoje. Ali, izmještene su u Srbiju, u pogranična mjesta. Tamo njihovi zaposleni odlaze i po plate.

"Sigurni glasovi za SNS"

Druga sagovornica RSE je, u jednom od sjedišta institucija u blizini prelaza Srbije i Kosova, tokom septembra dobila formular Srpske napredne stranke za "sigurne glasove" na predstojećim izborima.

Kaže da su aktivisti te stranke od nje zatražili da obezbijedi podatke trideset građana, za koje garantuje da će dati svoj glas Vučićevoj listi 25. oktobra – njihova imena, adrese i brojeve telefona.

I ova sagovornica RSE je zaposlena u jednoj od institucija koje finansira Beograd, sa ugovorom na određeno vrijeme.

Priča pod uslovom anonimnosti, u strahu od gubitka posla.

Sigurna je da joj ugovor ne bi bio produžen, ukoliko bi joj se objavio identitet.

Sličnu priču imaju još dva anonimna sagovornika.

Za RSE kažu da su upisani na listu "sigurnih glasova" SNS-a.

"Ja sam dao svoje podatke u svrhu (sigurnih glasova), jer mi je osoba koja ih je tražila bliska i njoj to znači da zadrži posao", dodaje jedan od sagovornika RSE.

Ova praksa, kako se ukazuje u izvještajima domaćih izbornih posmatrača, široko je rasprostranjena pred izbore 25. oktobra.

Nevladina organizacija CRTA ukazuje da su navode o eksplicitnim političkim pritiscima na radnom mjestu zabilježili u najmanje 16 gradova i opština u Srbiji.

"Pritisci su se odnosili na zahtjeve za potpisivanje podrške, prikupljanje 'sigurnih glasova' i učešće u kampanji, kao i prijetnje posljedicama po zaposlenje zbog političkog opredjeljenja ili odbijanja stranačkih zadataka", piše u izvještaju o toku septembarskog dijela kampanje.

Svi slučajevi, kako navode, povezani su sa Srpskom naprednom strankom i listom "Ujedinjena Srbija".

A na pritiske na birače redovno upozoravaju i iz ODIHR-a, međunarodne posmatračke misije Organizacije za evropsku bezbjednost i saradnju (OEBS).

U preliminarnom izvještaju pred glasanje 25. oktobra, ODIHR ukazuje da nisu ispunjene njihove preporuke iz ranijih izbornih ciklusa, kako bi se zastrašivanje i pritisci na birače spriječili.

"Ustaljeni obrazac" – tako pritiske na birače sa Kosova da glasaju za vlast opisuje Zoran Savić iz nevladine organizacije "Aktiv".

"Gotovo svaki izborni ciklus gledamo istu sliku - organizovanje zaposlenih u javnim institucijama, kolektivne odlaske na glasanje, organizovani prevoz i direktore koji imaju veoma aktivnu ulogu u mobilizaciji zaposlenih", kaže Savić.

Uprkos slaboj izlaznosti birača sa Kosova, koja na prošlim izborima nije premašila 25 odsto, podrška koju su dali vladajućim partijama na prošlim izborima u Srbiji, bila je gotovo apsolutna.

Od 23.878 birača, koliko ih je izašlo na glasanje, više od 19 hiljada njih, odnosno oko 80 odsto, podržalo je vladajuću koaliciju.

Srpska lista je i za ove parlamentarne izbore javno pozvala birače sa Kosova da svoj glas daju naprednjacima.

Sa druge strane, njihovim glavnim rivalima, Studentskoj listi, podršku je pružilo više nevladinih organizacija, pokreta i opozicionih partija srpske zajednice sa Kosova.

Među kandidatima na Studentskoj listi našlo se i četvoro profesora Univerziteta u Prištini, koji funkcioniše u srpskom sistemu.

Organizovan prevoz do birališta u Srbiji je svojim pristalicama ponudio ministar u vladi Aljbina Kurtija Nenad Rašić, koji je podržao studentski pokret.

Kako se do sada glasalo?

Posljednji parlamentarni izbori koje je Srbija organizovala u srpskim sredinama na Kosovu bili su 21. juna 2020. godine.

Održani su po ranijoj praksi, prema kojoj je glasove prikupljala misija OEBS-a na Kosovu.

Glasački listići su potom prebrojavani u Srbiji, u dvije pogranične opštine, Raški i Vranju.

A praksu otvaranja biračkih mjesta u srpskim sredinama ukinuo je premijer Aljbin Kurti 2022. godine. Tada je u kosovskom parlamentu usvojena i rezolucija protiv održavanja glasanja koje organizuje Srbija.

Međunarodna zajednica je više puta do sada pozivala Vladu Kosova da pronađe načine da građanima omogući glasanje na srpskim izborima.

Priština, međutim, za njihovo održavanje na teritoriji Kosova traži direktan zahtjev od zvaničnog Beograda, a ne da posrednik bude OEBS.

Srbija je to odbijala, uz tvrdnje da se na taj način priznaje kosovska nezavisnost.

U kojim gradovima u Srbiji glasaju birači sa Kosova?

Na parlamentarnim izborima 25. oktobra u Srbiji će biti otvoreno 60 biračkih mjesta za birače sa Kosova. Birališta će biti u Tutinu, Raški, Vranju i Kuršumliji.

Ova praksa ustanovljena je od 2022. kada su kosovske vlasti odbile da otvore biračka mjesta na Kosovu za izbore u Srbiji.