Beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin ən ciddi problemlərindən biri BMT Təhlükəsizlik Şurasının və digər beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarların icrasını təmin edən mexanizmlərin yetərincə effektiv olmamasıdır. Qətnamələrin kağız üzərində qalması, beynəlxalq hüququn seçici tətbiqi və təcavüzkarın cəzasızlığı münaqişələrin uzanmasına, yeni müharibələrin yaranmasına şərait yaradır. Azərbaycanın 30 illik işğal təcrübəsi bu problemin ən bariz nümunələrindəndir.
Prezident İlham Əliyev Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) VII sammitində çıxışında beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin fundamental probleminə diqqət çəkib.
Prezident İlham Əliyev çıxışında bu məsələnin yalnız Azərbaycan üçün deyil, bütövlükdə beynəlxalq təhlükəsizlik sistemi baxımından qlobal əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb: “Mən bu məsələ üzərində ətraflı dayandım, çünki bu, qlobal əhəmiyyət daşıyır. BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasının və digər beynəlxalq təşkilatlarının qəbul etdiyi qərar və qətnamələrin icrasını təmin edən mexanizmlər hazırlanmayana qədər müharibələr və münaqişələr davam edəcək və yeniləri meydana çıxacaq”.
Bu bəyanat yalnız Azərbaycanın keçdiyi tarixi yola deyil, bütövlükdə beynəlxalq münasibətlər sisteminin gələcəyinə ünvanlanmış ciddi xəbərdarlıqdır.
Qətnamələr niyə 30 il icrasız qaldı?
1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası Azərbaycanın işğal olunmuş əraziləri ilə bağlı 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri qəbul edib. Sənədlərdə Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü təsdiqlənib, işğalçı qüvvələrin müvafiq ərazilərdən çıxarılması tələb olunub. Lakin bu tələblərin yerinə yetirilməsi üçün təsirli məcburetmə tədbirləri görülməyib.
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə bağlı beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətini qiymətləndirərkən BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamənin uzun illər icrasız qaldığını diqqətə çatdırıb: “BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə erməni qüvvələrinin işğal olunmuş ərazilərdən dərhal, tam və qeyd-şərtsiz çıxarılmasını tələb edən dörd qətnamə qəbul etmiş, lakin onlar 30 il ərzində kağız üzərində qalmışdır. Məsələnin həlli üçün 1992-ci ildə yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyəti imitasiya xarakteri daşıyırdı”.
Dövlət başçısının fikrincə, beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətsizliyi və seçici yanaşmaları münaqişənin uzanmasına səbəb olub. Bu təcrübə göstərir ki, beynəlxalq hüququn gücü yalnız qəbul edilən sənədlərlə deyil, onların icrasını təmin edən real mexanizmlərlə ölçülür.
İkili standartlar və cəzasızlıq problemi
Beynəlxalq hüququn etibarlılığı onun bütün dövlətlərə eyni prinsiplərlə tətbiqindən asılıdır. Siyasi maraqlar naminə fərqli yanaşmalar isə beynəlxalq institutlara etimadı zəiflədir.
Prezident İlham Əliyev çıxışında Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra davamlı olaraq ikili standartlarla üzləşdiyini vurğulayıb.
Dövlət başçısı beynəlxalq təşkilatların Ermənistanın işğal siyasətinə qarşı vaxtında təsirli addımlar atmadığını bildirib: “Əgər işğal, soyqırımı və etnik təmizləməyə görə Ermənistana vaxtında sanksiyalar tətbiq edilsəydi, Azərbaycan döyüş meydanında erməni faşizminin belini qırmağa məcbur qalmazdı. Təcavüzkarın cəzasız qalması onun həyasızlığının miqyasını yalnız daha da artırırdı”.
Bu fikirlər beynəlxalq təhlükəsizlikdə çəkindirmə mexanizmlərinin əhəmiyyətini ortaya qoyur. Hüquq pozuntularının nəticəsiz qalması yeni pozuntuların qarşısının alınmasını çətinləşdirir və münaqişələrin hərbi mərhələyə keçməsi riskini artırır.
Azərbaycanın təcrübəsi beynəlxalq sistemə nə göstərdi?
Azərbaycan uzun illər münaqişənin diplomatik yollarla və beynəlxalq hüquq çərçivəsində həllinə çalışıb. Lakin ATƏT-in Minsk qrupunun vasitəçiliyi nəticə verməyib. 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsini işğaldan azad edib, 2023-cü ilin sentyabrında isə bütün ərazisində suverenliyini bərpa edib.
Prezident İlham Əliyev bu proseslərin səbəblərinə toxunaraq bildirib: “Müharibə bizim seçimimiz olmayıb. Bizi müharibəyə Ermənistan məcbur edib. Onun arxasında dayanan havadarlar isə görünür ki, Azərbaycanın öz suverenliyini və beynəlxalq hüququ güc yolu ilə bərpa edəcəyini düşünmədilər”.
Dövlət başçısı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü öz imkanları hesabına təmin etdiyini vurğulayıb. Bu təcrübə beynəlxalq qətnamələrin icrasız qalmasının münaqişələrin sülh yolu ilə həllini necə çətinləşdirdiyini nümayiş etdirir.
Beynəlxalq təhlükəsizlik sistemində nə dəyişməlidir?
BMT Nizamnaməsinin 25-ci maddəsi üzv dövlətlərin Təhlükəsizlik Şurasının qərarlarını yerinə yetirmək öhdəliyini müəyyən edir. Nizamnamənin 41-ci və 42-ci maddələri isə müvafiq hallarda sanksiyalar və digər məcburetmə tədbirlərinin tətbiqinə imkan verir.
Lakin bu mexanizmlərin işə salınması siyasi iradədən, xüsusilə Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərinin mövqeyindən asılıdır. Buna görə qərarların icrasına nəzarətin gücləndirilməsi, pozuntulara görə məsuliyyətin təmin edilməsi və ikili standartların aradan qaldırılması zəruridir.
Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, Azərbaycanın təcrübəsi qlobal əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısının qənaətinə görə, beynəlxalq təşkilatlar qəbul etdikləri qərarların icrasını təmin etmədikcə yeni münaqişələrin qarşısını almaq mümkün olmayacaq.
Hərbi qələbədən davamlı sülhə
Azərbaycanın təcrübəsində mühüm məqamlardan biri hərbi qələbədən sonra sülh təşəbbüsünün irəli sürülməsidir.
Prezident İlham Əliyev bununla bağlı deyib: “Biz müharibədə qalib gəldik, işğalçıları torpaqlarımızdan qovduq. Lakin 30 illik əzablar, soyqırımı, şəhər və kəndlərimizin dağıdılmasına görə onlardan qisas almadıq. Biz döyüş meydanında qisas aldıq və Ermənistana sülh təklif etdik”.
Dövlət başçısı mövcud sülhün kövrək olduğunu, onun qorunması və möhkəmləndirilməsinin vacibliyini də xüsusi vurğulayıb.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanın 30 illik təcrübəsi beynəlxalq hüququn yalnız qətnamələrin qəbulu ilə deyil, onların qərəzsiz və effektiv icrası ilə güclü olduğunu göstərir.
Prezident İlham Əliyevin irəli sürdüyü əsas mesaj ondan ibarətdir ki, beynəlxalq təşkilatlar qəbul etdikləri qərarların icrasını təmin edən real mexanizmlər formalaşdırmadıqca, mövcud münaqişələrin davam etməsi və yeni müharibələrin yaranması təhlükəsi aradan qalxmayacaq.