Na hrvatskoj obali Jadranskog mora, na poluostrvu Gradina u blizini Rogoznice i Šibenika, nalazi se Zmajevo oko.
U pitanju je slano jezero koje se izdvaja po neuobičajenim hemijskim i fizičkim karakteristikama vode.
Iako je reč o malom jezeru okruženom krečnjačkim stenama, njegov ekosistem razlikuje se od onoga što se može očekivati u uobičajenim priobalnim vodama. Posebnu pažnju naučnika privlači izraženo raslojavanje vode, zbog kojeg se u dubljim slojevima stvaraju uslovi sa veoma malo ili nimalo kiseonika.
Zmajevo oko, poznato i kao Rogozničko jezero, nalazi se na istočnoj obali Jadrana. Ima površinu od približno 10.300 kvadratnih metara i maksimalnu dubinu od oko 15 metara.
Jezero je ispunjeno morskom vodom, a sa okolnim morem povezano je kroz pukotine u kraškim stenama. Zbog te veze na promene nivoa vode utiču i plima i oseka, mada je njihov uticaj ublažen.
Možda vas zanima
2 meseci
3 meseci
Šta se krije ispod površine?
Jedna od najvažnijih karakteristika Zmajevog oka jeste raslojavanje vode prema temperaturi, salinitetu i koncentraciji kiseonika. Tokom toplijeg dela godine površinski sloj može biti dobro oksigenisan, dok u dubini vladaju anoksični uslovi, odnosno nedostatak rastvorenog kiseonika.
U dubinskim slojevima naučnici su zabeležili visoke koncentracije redukovanih sumpornih jedinjenja, među kojima je i sumporovodonik.
Sumporovodonik je gas karakterističnog mirisa na pokvarena jaja, a u dovoljno visokim koncentracijama toksičan je za žive organizme. Njegovo prisustvo u dubokoj vodi deo je prirodnih biohemijskih procesa koji se odvijaju u jezeru.
Istraživanja su pokazala da se u vodi odvijaju složeni procesi kruženja sumpora, u kojima učestvuju i mikroorganizmi. Posebno je značajan sloj u kojem se susreću voda bogata kiseonikom i voda koja sadrži sumporovodonik.
U tom području žive mikroorganizmi koji koriste sumporna jedinjenja u svojim metaboličkim procesima.
Shutterstock/Sova502
Promene vode mogu da poremete ceo ekosistem
Posebnu pažnju istraživača privlače periodi kada se slojevi vode iznenada pomešaju. U uobičajenim uslovima razlike u temperaturi i salinitetu pomažu da se slojevi zadrže odvojeni, ali određeni meteorološki uslovi mogu da dovedu do njihovog mešanja.
Takav događaj zabeležen je, između ostalog, 1997. i 2011. godine.
Kada se dubinska voda bogata sumporovodonikom pomeša sa vodom iz viših slojeva, oksidacija sumpornih jedinjenja može brzo da potroši raspoloživi kiseonik. U određenim okolnostima to može da dovede do anoksije u čitavom vodenom stubu, odnosno do nestanka kiseonika i u površinskim slojevima.
Naučni radovi dokumentovali su i pojavu zamućenja vode usled stvaranja koloidnog elementarnog sumpora, kao i masovno uginuće organizama koji žive u vodi i na njenom dnu tokom takvih događaja.
Upravo ove promene čine Zmajevo oko značajnim prirodnim sistemom za proučavanje uticaja raslojavanja vode, nedostatka kiseonika i aktivnosti mikroorganizama na funkcionisanje ekosistema.
Možda vas zanima
9 meseci
1 year
Naučnici ga proučavaju više od tri decenije
Sistematska istraživanja Zmajevog oka počela su početkom devedesetih godina prošlog veka. Od tada su naučnici proučavali temperaturu i salinitet vode, koncentraciju kiseonika, sumporna jedinjenja, mikroorganizme i promene u strukturi ekosistema.
Studija objavljena 2023. godine bavila se promenama raslojavanja vode i gubitkom kiseonika tokom 27 godina istraživanja. Autori su ukazali na povezanost između stabilnosti slojeva vode, promena saliniteta i širenja anoksičnih uslova u dubini.
Istraživanja su pokazala i da se stabilnost jezera menja u zavisnosti od meteoroloških uslova, uključujući promene temperature i količine padavina.
U novijim radovima naučnici su se bavili i razmenom vode između jezera i Jadranskog mora kroz porozne kraške stene. Iako su mnogi procesi u Zmajevom oku već detaljno istraženi, pojedini aspekti cirkulacije vode i dalje su predmet naučnih istraživanja.
Zbog neobičnih hemijskih i bioloških osobina, Zmajevo oko predstavlja važan prirodni sistem za proučavanje procesa koji mogu da se odvijaju i u drugim stratifikovanim morskim vodama.