Sardele u Jadranu sve su manje, a klimatske promene ugrožavaju ono malo hrvatskih fabrika ribljih konzervi što ih je ostalo. Obala sve više zavisi od turizma, koji takođe nije pošteđen posledica zagrevanja.
Oglas
"Sardela u Jadranu je sve manja" - tako su početkom godine izvestili hrvatski mediji. Istraživači su utvrdili da se prosečna veličina sardina u poslednje dve decenije smanjila za tri do četiri centimetra, odnosno sa oko 15 na oko 12 centimetara u proseku, piše DW.
Ta vest uznemirila je javnost jer su te ribe veoma omiljene kao namirnica i među ljudima izvan obalskih područja, ali posebno u Istri. Njima su posvećene čak i posebne fešte. Međutim, za smanjenje su odgovorni upravo ljudi: istraživači su kao razloge utvrdili prekomerni izlov i klimatske promene.
Nakon proteklog leta s rekordnim vrućinama, tokom kojeg je površinska temperatura Jadrana dostigla 30 stepeni, budućnost sardele u Jadranskom moru još je neizvesnija – a time i opstanak lokalne proizvodnje ribljih konzervi, jedne od najstarijih industrijskih grana duž hrvatske obale.
Za mnoge bi to bio veliki gubitak, praktični i simbolički – nestala bi još jedna industrijska grana Hrvatske. Pri tom su jadranski obalski regioni od devedesetih ionako doživeli snažnu deindustrijalizaciju, što je izazvalo veliko nezadovoljstvo.
Jadran se zagreva iznadprosečnom brzinom
Sve je izgledniji skori kraj još jednog poglavlja. Jadran, svojevrsna pomorska slepa ulica, zagreva se znatno brže od drugih područja Sredozemlja.
Jedan hrvatski istraživački institut utvrdio je da se dubinska voda u poslednjoj deceniji zagrejala četiri puta više nego tokom celog prethodnog veka.
To ima brojne posledice za prirodno stanište. Za sardelu, kojoj su za razmnožavanje potrebne određene temperature, uslovi postaju sve nepovoljniji.
A bez sardele nema ni konzerviranih sardina u ulju. Ove konzerve u Hrvatskoj još se reklamiraju sloganom „Super hrana iz Jadrana“. Proizvođač „Mirna“ iz slikovitog Rovinja ponosan je na to što prerađuje sardele ulovljene u Jadranu, jer je domaća „mala plava riba“, kako je nazivaju u Hrvatskoj, posebno ukusna. Barem tako kaže reklama.
Ponosna prošlost ulova i prerade „male plave ribe“
U Hrvatskoj su ponosni i na dugu tradiciju: proizvodnja ribljih konzervi bila je jedna od prvih industrijskih grana koja je stanovnicima nekada siromašnih obalskih područja duž Istre i Dalmacije omogućila zaradu; tačnije, ženama, koje oduvek čine većinu zaposlenih u ovim fabrikama. Na proizvodnim trakama gotovo da nema muškaraca – ali ih zato ima u upravljačkim strukturama.
Koreni industrije sežu u kasni 19. vek, kada su habzburška i francuska preduzeća počela industrijski da prerađuju jadransko bogatstvo sardela.
Prva fabrika ribljih konzervi na području današnje Hrvatske otvorena je 1882. godine u Rovinju. Samo je austrougarski dvorski dobavljač Karl Varhanek, preduzetnik poreklom iz Češke, upravljao sa dvanaest fabrika konzervi, od područja oko Trsta na severu do južnodalmatinskih ostrva.
U većini tih mesta fabrika konzervi bila je jedini znak industrijske revolucije koja je inače zaobilazila tadašnju austrougarsku Dalmaciju. Tokom sledećih decenija otvorene su desetine novih fabrika konzervi – s vremenom je u Istri, Dalmaciji i na hrvatskim ostrvima poslovalo oko 35 takvih fabrika. Zaposleni tamo nisu dobijali samo platu.
Bivše radnice tih fabrika s ponosom govore o svom radu, koliko god bio težak. Posebno tokom jugoslovenskog socijalizma fabrike konzervi u marginalizovanim područjima pružale su ženama mogućnost redovnih prihoda i brojnih socijalnih prava. Te fabrike bile su važne i za izgradnju zajednice.
Turizam nasuprot preradi ribe
Danas u Hrvatskoj postoje još samo četiri fabrike ribljih konzervi. Taj pad ukazuje na izazov s kojim se suočava ova industrija, koja je ujedno ogledni primer privredne transformacije Hrvatske: na obali uz turizam gotovo više nema mesta za proizvodni sektor, i to doslovno, jer se fabrike konzervi često nalaze na lokacijama za koje se zanimaju investitori u hotelske projekte.
Istovremeno, turistima nisu posebno drage miomirisi prerade ribe.
U Banjolama nedaleko od Pule stoji veliki hotel, na mestu na kojem se nekada nalazila fabrika sardela – na koju danas podseća samo spomenik. Plate u toj industriji danas su niske, pa je teško privući lokalnu radnu snagu, jer na obali iznajmljivanjem objekata turistima može više da se zaradi.
Kada je „Mirna“ u Rovinju pre nekoliko godina postavila moderne proizvodne pogone i uvela drugu smenu, radnici su morali da budu angažovani iz siromašnijih područja unutar Hrvatske i iz Bosne i Hercegovine.
Ponekad se prerada ribe danas čak seli od ribe, tamo gde je radna snaga jeftina: mašine fabrike konzervi na ostrvu Visu pre 20 godina premeštene su u Niš na jugu Srbije.
Premeštanje industrije deo je privrednih promena. Za lokalne zajednice to, međutim, ne znači samo kraj duge industrijske tradicije, nego i još jedan korak prema potpunoj zavisnosti od turizma, koji obezbeđuje zaposlenje samo sezonski, leti dovodi infrastrukturu do krajnjih granica, građevinskim bumom naružuje obalu i pretvara gradska jezgra u kičaste prodavnice suvenira.
Osim toga, turistički tokovi jednako su nepredvidivi kao i brojnost sardela. To je postalo očigledno tokom pandemije koronavirusa, kada su turisti odjednom prestali da dolaze.
Na kraju, klimatske promene ne ugrožavaju samo hrvatsku malu plavu ribu, nego i turizam, jer će gostima jednostavno biti prevruće. Budućnost na Jadranu tako je postala nepredvidiva, ne samo za sardele u moru nego i za ljude uz more.
*Autor je profesor Ulf Brunbauer, istoričara specijalizovan za Balkan i naučni direktor Lajbnicovog instituta za istraživanje istočne i jugoistočne Evrope u Regensburgu. On se, između ostalog, bavi pomorskim industrijama i migracionim kretanjima.
Teme