Avropanın aparıcı iqtisadi güclərindən biri olan Fransa dərinləşən dövlət borcu, büdcə kəsiri, siyasi qeyri-sabitlik və kütləvi sosial etirazların yaratdığı ciddi maliyyə təzyiqi ilə üzləşib. Prezident Emmanuel Makronun hakimiyyəti dövründə dövlət maliyyəsinin dayanıqlılığı ilə bağlı problemlər daha da kəskinləşib. Parisin uzun illər ərzində yığılıb qalmış iqtisadi problemləri həll etməkdə çətinlik çəkməsi artıq təkcə Fransanın daxili məsələsi deyil, bütövlükdə avrozonanın maliyyə sabitliyi üçün risk amilinə çevrilir.
Fransanın Milli Statistika və İqtisadi Araşdırmalar İnstitutunun (INSEE) sentyabrın 29-da açıqladığı məlumatlara əsasən, 2026-cı ilin ikinci rübünün sonunda ölkənin dövlət borcu 3 trilyon 595,5 milyard avroya çatıb. Bu, ümumi daxili məhsulun 119 faizinə bərabərdir. Təkcə üç ay ərzində borcun 59,6 milyard avro artması dövlət maliyyəsində struktur problemlərin davam etdiyini göstərir.
Məsələnin ən ciddi tərəfi isə borcun artması ilə yanaşı, onun maliyyələşdirilməsinin getdikcə bahalaşmasıdır. Fransa hökuməti əvvəlki borcların ödənilməsi və büdcə kəsirinin bağlanması üçün yenidən borclanmağa məcbur qalır. Nəticədə dövlət maliyyəsi getdikcə daha çox beynəlxalq kapital bazarlarındakı faiz dərəcələrindən asılı vəziyyətə düşür.
Dna.fr / Fransa İqtisadiyyat və Maliyyə Nazirliyinin Parisdəki binası
İnvestor etimadı zəifləyir, borclanma bahalaşır
Fransanın maliyyə problemlərinin təhlükəli mərhələyə keçdiyini göstərən əsas göstəricilərdən biri dövlət istiqrazlarının gəlirliliyinin kəskin yüksəlməsidir. Oktyabrın 19-da Fransanın 10 illik dövlət istiqrazları üzrə gəlirlilik 4,9 faiz səviyyəsinə yaxınlaşıb. Bu, son iyirmi ildən artıq dövrdə qeydə alınan ən yüksək göstəricilərdən biridir.
Almaniyanın müvafiq istiqrazları ilə faiz fərqinin genişlənməsi də investorların Fransa dövlət borcuna daha yüksək risk mükafatı tələb etdiyini göstərir. Başqa sözlə, Fransa artıq borc almaq üçün daha çox vəsait ödəməli olur.
Bununla belə, beynəlxalq investorların Fransa bazarını tamamilə tərk etdiyini söyləmək düzgün olmaz. Ölkə hələ də istiqraz yerləşdirmək və maliyyə cəlb etmək imkanlarını saxlayır. Lakin əsas problem borcun əlçatanlığından daha çox onun qiymətidir.
Faizlərin yüksək səviyyədə qalması əvvəlki, daha ucuz borcların yenilənməsini bahalaşdırır. Bu isə gələcək büdcələrdə təhsil, səhiyyə, infrastruktur və sosial təminat üçün ayrılan maliyyə imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
Büdcə intizamının pozulmasının ağır nəticələri
Fransanın maliyyə vəziyyətini mürəkkəbləşdirən digər amil xroniki büdcə kəsiridir. Avropa İttifaqının fiskal qaydaları dövlət büdcəsi kəsirinin ÜDM-in 3 faizini aşmamasını nəzərdə tutsa da, Fransada 2026-cı il üçün bu göstərici 5,4 faiz səviyyəsində qiymətləndirilir.
Hökumət 2027-ci ildə kəsiri 5 faizə endirməyi, bunun üçün isə on milyardlarla avroluq qənaət tədbirləri həyata keçirməyi planlaşdırır. Lakin xərclərin azaldılması və vergi dəyişiklikləri ciddi siyasi müqavimətlə qarşılaşır.
Problemin uzunmüddətli xarakter daşıdığı əvvəlki hökumətlərin qərarlarından da görünür. Hələ 2025-ci ilin aprelində Fransa hökumətinin büdcə kəsirini azaltmaq üçün 40 milyard avroya qədər qənaət etməli olacağı bildirilirdi.
Lakin sonrakı dövrdə maliyyə göstəricilərinin pisləşməsi problemin yalnız birdəfəlik ixtisarlarla həll edilə bilməyəcəyini ortaya qoyub. Dövlət xərclərinin strukturunda dəyişiklik, iqtisadi artımın stimullaşdırılması və vergi daxilolmalarının dayanıqlılığının təmin edilməsi eyni vaxtda həyata keçirilmədikcə borclanma təzyiqinin azalması çətin görünür.
Sosial etirazlar maliyyə böhranını daha da dərinləşdirir
Fransanın iqtisadi problemləri artıq cəmiyyətin geniş təbəqələrinin narazılığı ilə müşayiət olunur. Yaşayış xərclərinin yüksəlməsi, sosial xidmətlərin maliyyələşdirilməsi ilə bağlı problemlər və dövlətin qənaət siyasəti küçə etirazlarının əsas səbəbləri sırasındadır.
Ölkənin müxtəlif şəhərlərində nümayişçilərlə polis arasında ciddi qarşıdurmalar baş verib. Parisdə etirazçılara qarşı su şırnaqları və gözyaşardıcı qaz tətbiq edilib, Lion və Marseldə isə dağıntılar qeydə alınıb.
Fransada sosial narazılıqlar fonunda keçirilən etiraz aksiyaları
Oktyabrın 18-də vəziyyət daha da gərginləşib. Kütləvi aksiyalar zamanı saxlanılanların sayı 2 mini keçib. Hadisələr ictimai təhlükəsizliklə yanaşı, biznes fəaliyyəti və investisiya mühitinə də mənfi təsir göstərib.
Bu prosesdə ciddi ziddiyyət yaranır: hökumət büdcə kəsirini azaltmaq üçün xərcləri məhdudlaşdırmağa çalışır, əhali isə sosial müdafiənin zəifləməsinə qarşı çıxır. Etirazların genişlənməsi maliyyə islahatlarının qəbulunu çətinləşdirir, islahatların gecikməsi isə investorların narahatlığını artırır.
Makronun qarşısında çətin seçim
2027-ci il prezident seçkiləri ərəfəsində Fransada iqtisadi siyasətlə bağlı fikir ayrılıqları daha da kəskinləşir. Pensiya sistemi, dövlət sektorunda xərclər və vergi siyasəti ətrafında mübahisələr büdcə qərarlarının qəbulunu çətinləşdirir.
Problemin əsas tərəfi odur ki, hökumətin qarşısında duran vəzifələr bir-birinə zidd nəticələr yarada bilər. Sərt qənaət tədbirləri sosial narazılığı artırmaq, onların təxirə salınması isə dövlət borcunu daha da böyütmək riski daşıyır.
Beynəlxalq Valyuta Fondu da Fransada yüksək borclanma faizlərinin hələ idarəolunan səviyyədə olduğunu, lakin bu vəziyyətin davam etməsinin ortamüddətli büdcə konsolidasiyasını zəruri etdiyini bildirir.
Mənbə: AFP
Fransa ilə Yunanıstanın əvvəlki borc böhranını eyniləşdirmək doğru olmaz. Fransa daha böyük və şaxələndirilmiş iqtisadiyyata, inkişaf etmiş kapital bazarlarına və Avropa Mərkəzi Bankının pul siyasəti çərçivəsində fəaliyyət göstərmək imkanına malikdir. Bununla belə, həmin üstünlüklər davamlı büdcə intizamsızlığının nəticələrini tam aradan qaldırmır.
Mövcud vəziyyət göstərir ki, Fransa iqtisadiyyatının əsas problemi təkcə borcun həcmi deyil, dövlətin uzunmüddətli maliyyə öhdəlikləri ilə gəlirləri arasında tarazlığı təmin etməkdə çətinlik çəkməsidir. Artan faiz xərcləri, zəif iqtisadi artım, sosial etirazlar və siyasi qeyri-müəyyənlik bir-birini gücləndirən risklərə çevrilib.
Beləliklə, Fransa hələ borclarını ödəmək imkanını itirməsə də, maliyyə sabitliyini qorumaq üçün getdikcə daha məhdud manevr imkanlarına malik olur. Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ dövlət borcunun idarə edilməsindən daha genişdir: Paris həm beynəlxalq investorların etimadını, həm də cəmiyyətin sosial təminat sisteminə inamını qorumaq məcburiyyətindədir. Bu iki məqsəd arasında davamlı tarazlığın yaradılmaması Fransanın maliyyə problemlərinin uzunmüddətli iqtisadi durğunluğa çevrilməsi riskini artırır.