Azərbaycanda dövlət ümumi təhsil müəssisələrində vahid məktəbli formasının tətbiqi tədris prosesinin nizamlı təşkili, şagirdlər arasında bərabərliyin qorunması və dünyəvi təhsil prinsiplərinin təmin edilməsinə xidmət edir. Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 21 sentyabr tarixli qərarı ilə məktəbli geyimlərinə dair qaydaların dəqiqləşdirilməsi məhz bu məqsədi daşıyır. Lakin son günlər bəzi dairələrin məsələni dini müstəviyə keçirmək cəhdləri məktəbli forması ilə bağlı inzibati tənzimləməni daha geniş ideoloji mübahisəyə çevirmək riski yaradır.
Mövzunun cəmiyyət tərəfindən düzgün anlaşılması üçün məktəbli formasının tətbiqinin məqsədlərini, dünyəvi təhsil prinsipinin mahiyyətini, dini etiqad azadlığının hüquqi əsaslarını, milli ailə modelinin xüsusiyyətlərini və uşaqların müxtəlif zərərli təsirlərdən qorunmasının əhəmiyyətini izah etmək vacibdir.
Məktəb təhsil məkanıdır, ideoloji qarşıdurma meydanı deyil
Ölkənin ümumtəhsil müəssisələrində tədris prosesinin əsas məqsədi şagirdlərə keyfiyyətli bilik vermək, onların dünyagörüşünü formalaşdırmaq və cəmiyyət üçün faydalı vətəndaşlar yetişdirməkdir. Müəyyən edilmiş məktəbli geyimi qaydalarına əməl olunması bu prosesin tərkib hissəsidir.
Nazirlər Kabinetinin qərarı bütün şagirdlərə münasibətdə vahid yanaşmanı nəzərdə tutur. Sənədə əsasən, məktəbli formasının vahidliyini pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan əlavə geyim elementlərindən istifadəyə yol verilmir.
Burada mühüm məqam odur ki, söhbət dini etiqadın məhdudlaşdırılmasından deyil, konkret təhsil müəssisəsində müəyyən edilmiş geyim standartlarından gedir. Bu iki anlayışın məqsədli şəkildə eyniləşdirilməsi ictimai rəydə yanlış təsəvvür formalaşdıra bilər.
Valideynlərin və şagirdlərin bilməli olduğu əsas məqam budur ki, vahid məktəbli forması ümumi təhsil mühitində ortaq qaydaların tətbiqinə, şagirdlərin sosial vəziyyətindən və fərdi xüsusiyyətlərindən asılı olmayaraq bərabər münasibət görməsinə xidmət edir. Geyim qaydaları ilə bağlı yaranan fikir ayrılıqları isə dialoq, maarifləndirmə və qanuni müraciət mexanizmləri vasitəsilə həll olunmalıdır.
Azərbaycanda baş örtüyünə ümumi qadağa yoxdur
Azərbaycan dünyəvi dövlətdir. Konstitusiyanın 18-ci maddəsinə əsasən, din dövlətdən ayrıdır, bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir və dövlət təhsil sistemi dünyəvi xarakter daşıyır.
Ölkədə baş örtüyündən istifadəyə heç bir qadağa yoxdur. Qadınlar gündəlik həyatda, ictimai məkanlarda, ali təhsil müəssisələrində və qanunvericiliklə xüsusi geyim tələbləri müəyyən edilməyən iş yerlərində dini etiqadlarına uyğun geyinə bilərlər.
Deməli, məktəbli forması ilə bağlı konkret qaydanın bütün cəmiyyətdə dini geyimə qarşı mübarizə kimi təqdim edilməsi əsassızdır.
Dünyəvilik dinə qarşı olmaq deyil. Əksinə, dünyəvi dövlət müxtəlif dini inanclara mənsub insanların hüquqlarını qoruyur, eyni zamanda dövlət təhsilinin dini təsirlərdən asılı olmayan prinsiplər əsasında təşkilini təmin edir.
Bu baxımdan cəmiyyətdə dünyəvilik anlayışının düzgün izah olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dünyəvi dövlət prinsipi ilə vətəndaşların dini inanclarını sərbəst yaşamaq hüququ bir-birinə zidd deyil. Əsas məsələ qanunun tələblərinin gözlənilməsi və hər bir şəxsin hüquqlarına hörmət edilməsidir.
Azərbaycan ailə modeli və milli-mənəvi dəyərlərin qorunması
Azərbaycan cəmiyyətində ailə institutu tarixən milli-mənəvi dəyərlərə, böyüyə hörmətə, qarşılıqlı məsuliyyətə və vətənpərvərliyə əsaslanıb. Qadınların baş örtüyündən istifadəsi də xalqımızın ənənəvi məişət mədəniyyətində mövcud olub. Kəlağayı, yaylıq və digər milli örtüklər Azərbaycan qadınının geyim mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir.
Lakin milli geyim ənənələri ilə müəyyən dini-siyasi ideologiyaların irəli sürdüyü məcburi davranış modelləri eyni anlayış deyil.
Azərbaycan ailə modelinin gücü qadının və kişinin ləyaqətinə, uşağın təhsil hüququna, ailədaxili qarşılıqlı hörmətə və milli kimliyin qorunmasına əsaslanır.
Bu baxımdan uşaqların dini və siyasi qarşıdurmaların iştirakçısına çevrilməsi, onların yaşına uyğun olmayan ideoloji mübarizələrə cəlb edilməsi qəbuledilməzdir.
Məktəb dini eksperimentlərin aparıldığı məkan deyil. Burada əsas meyar uşağın mənafeyi, təhlükəsizliyi və təhsil hüququ olmalıdır.
Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, ilk növbədə, uşaqlara sağlam ailə münasibətlərinin, qarşılıqlı hörmətin, tolerantlığın, vətənpərvərliyin və məsuliyyət hissinin aşılanmasını nəzərdə tutur. Ailə institutunun möhkəmləndirilməsi uşaqların təhsil imkanlarının genişləndirilməsi və onların hüquqlarının təmin olunması ilə paralel aparılmalıdır.
Erkən nikah: Dini radikalizmin kölgəsində qalan uşaq faciələri
Məsələnin digər mühüm tərəfi dini normaların yanlış şərhi ilə erkən nikaha bəraət qazandırılması cəhdləridir. Dünyanın müxtəlif ölkələrində, o cümlədən Əfqanıstanda, İranda və bəzi ərəb dövlətlərində erkən nikah problemi qız uşaqlarının hüquqlarının müdafiəsi baxımından ciddi narahatlıq doğurur.
Beynəlxalq təşkilatların statistikası problemin miqyasını açıq göstərir. UNICEF-in məlumatına əsasən, dünyada təxminən 650 milyon qadın və qız 18 yaşına çatmadan ailə qurub. Hər il daha 12 milyon qız erkən nikaha daxil olur. Bu isə orta hesabla hər üç saniyədə bir qız uşağının uşaqlıq dövründə evləndirilməsi deməkdir.
UNICEF-in 11 oktyabr 2026-cı il tarixli açıqlamasına əsasən, Əfqanıstanda 20-24 yaşlı qadınların 28,7 faizi 18 yaşına çatmadan ailə qurub. Ölkənin bəzi bölgələrində isə bu göstərici 50 faizə çatır. Bu, həmin ərazilərdə hər iki gənc qadından birinin yetkinlik yaşına çatmadan nikaha daxil olduğunu göstərir.
Erkən nikahların yaratdığı problemlər isə yalnız təhsil hüququnun məhdudlaşdırılması ilə bitmir. Belə ailələrdə boşanma, məişət zorakılığı, erkən hamiləlik və iqtisadi asılılıq riskləri də artır.
Banqladeşdə 2019-cu ildə keçirilmiş milli sorğunun 57 476 qadına dair məlumatları əsasında aparılan və 2022-ci ildə dərc edilən elmi araşdırma bu baxımdan diqqət çəkir. Tədqiqat göstərib ki, Banqladeşdə erkən nikaha daxil olan qızların təxminən 75 faizi sonradan təhsilini yarımçıq qoyur. Bu isə onların gələcəkdə əmək bazarına çıxışını və iqtisadi müstəqillik qazanmaq imkanlarını məhdudlaşdırır.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatları isə erkən hamiləliyin ağır nəticələrini üzə çıxarır. Təşkilatın hesablamalarına əsasən, aşağı və orta gəlirli ölkələrdə hər il 15-19 yaşlı qızlar arasında təxminən 21 milyon hamiləlik baş verir. Bunların təxminən yarısı planlaşdırılmamış hamiləlikdir. Hər il bu yaş qrupunda təxminən 12 milyon doğuş qeydə alınır.
ÜST bildirir ki, 10-19 yaşlı analarda eklampsiya, doğuşdan sonrakı infeksiyalar və digər ağırlaşmalar riski 20-24 yaşlı qadınlarla müqayisədə daha yüksəkdir. Yeniyetmə anaların dünyaya gətirdiyi körpələrdə isə vaxtından əvvəl doğulma, az çəki və ağır neonatal problemlər daha çox müşahidə olunur.
Bu faktlar göstərir ki, erkən nikah yalnız ailədaxili məsələ deyil, uşaqların sağlamlığına, təhsilinə və gələcək sosial vəziyyətinə birbaşa təsir göstərən ciddi problemdir.
Xüsusilə doqquz-on yaşlı qız uşaqlarının nikaha daxil edilməsinə dini arqumentlərlə haqq qazandırılması qəbuledilməzdir. Bu yaşda uşağın ailə həyatına fiziki və psixoloji baxımdan hazır olması barədə iddiaların elmi əsası yoxdur. Belə yanaşmalar uşaqların fundamental hüquqlarına, onların sağlam inkişafına və müasir hüquq prinsiplərinə ziddir.
Azərbaycanda milli ailə modelinin qorunması uşaqların erkən nikaha məcbur edilməsinə qarşı mübarizəni də əhatə etməlidir. Uşaqların gələcəyini qorumaq onların dini və ideoloji təsirlərdən, məcburi nikahlardan və istismardan müdafiəsi ilə birbaşa bağlıdır. Məktəb yaşlı qızların yeri ailə məsuliyyətinin altında deyil, təhsil müəssisələrində, elm və bilik mühitindədir.
Bu baxımdan erkən nikahın fəsadlarına dair məlumatların yalnız statistika kimi deyil, ailələrə və yeniyetmələrə ünvanlanan maarifləndirici izahlarla təqdim edilməsi vacibdir. Valideynlər erkən nikahın qız uşaqlarının təhsilinə, sağlamlığına, psixoloji vəziyyətinə və gələcək həyatına təsirlərini bilməlidirlər.
Xarici ideoloji təsirlər və informasiya təhlükəsizliyi
Son günlər məktəbli forması ətrafında yaranan mübahisələrin sosial şəbəkələrdə aqressiv ritorika ilə müşayiət olunması məsələnin informasiya təhlükəsizliyi aspektini də aktuallaşdırır.
Dini həssaslığın siyasi məqsədlərlə istismar edilməsi, cəmiyyətdə qarşıdurma yaradılması və təhsil məsələlərinin ideoloji mübarizə vasitəsinə çevrilməsi ciddi risklər doğurur.
Xüsusilə xaricdən yayılan çağırışların, koordinasiyalı informasiya kampaniyalarının və mümkün təxribat cəhdlərinin araşdırılması vacibdir.
Təhlükə dini etiqadın özündən deyil, ondan zorakılıq, məcburetmə və qanunsuz fəaliyyət üçün istifadə edilməsindən qaynaqlanır.
İnformasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsində vətəndaşların media savadlılığının artırılması mühüm rol oynayır. Sosial şəbəkələrdə yayılan emosional çağırışların, təsdiqlənməmiş iddiaların və qarşıdurmanı təşviq edən materialların mənbələrinin yoxlanılması cəmiyyətin yanlış məlumatlardan qorunmasına kömək edir.
Şiddət və təxribatlara qarşı hüquqi mövqe
Məktəbli forması ilə bağlı fikir ayrılıqları heç bir halda aqressiyaya, təhdidə, zorakılığa və qanun pozuntularına bəraət qazandıra bilməz. Son günlər baş verən hadisələr isə bəzi hallarda hadisələrin təhlükəli müstəviyə keçdiyini göstərir.
Belə ki, oktyabrın 12-də Bakının Qaradağ rayonunda məktəb direktoruna məxsus avtomobilin yandırılması, Yasamal rayonunda yerləşən orta məktəblərin birində yanğın törətməyə cəhd göstərilməsi, oktyabrın 13-də paytaxtın Binə qəsəbəsində yerləşən 136 nömrəli məktəbə daş atılması və nəticədə iki şagirdin xəsarət alması, eləcə də ayrı-ayrı təhsil müəssisələrinə hücumlar, qapı və pəncərə şüşələrinin sındırılması ilə bağlı yayılan məlumatlar ciddi narahatlıq doğurur.
Bu hadisələr göstərir ki, məktəbli geyimi ətrafında yaranan gərginliyin zorakılıq və ictimai asayişin pozulması ilə müşayiət olunması artıq yalnız təhsil məsələsi deyil, həm də ictimai təhlükəsizlik problemidir. Hadisələr arasında mümkün əlaqələrin, onların təşkilatçılarının və motivlərinin müəyyənləşdirilməsi hüquq-mühafizə orqanlarının araşdırma predmetidir.
Uşaqların radikal çağırışlara cəlb edilməsi, onların üzərindən ictimai qarşıdurma yaradılması, məktəblərə hücumlar və təhsil prosesinə müdaxilə cəhdləri hüquqi qiymətləndirmə tələb edir. Heç bir dini və ya ideoloji mövqe məktəb əmlakının dağıdılmasına, müəllimlərin təhdid edilməsinə, yaxud şagirdlərin həyat və sağlamlığının təhlükəyə atılmasına haqq qazandıra bilməz.
Burada dövlət qurumları ilə yanaşı, valideynlərin, müəllimlərin, ictimai təşkilatların və medianın da məsuliyyəti böyükdür. Xüsusilə azyaşlıların müxtəlif təxribatlara cəlb edilməsinin qarşısının alınması, onların təhlükəli ideoloji təsirlərdən qorunması vacibdir.
Valideynlərin uşaqlarla mütəmadi ünsiyyətdə olması, müəllimlərin şagirdlərin təhlükəsizliyinə diqqət yetirməsi və məktəblərdə hüquqi maarifləndirmənin gücləndirilməsi belə halların qarşısının alınması baxımından əhəmiyyətlidir. Uşaqlara fikir ayrılıqlarının zorakılıq yolu ilə deyil, qarşılıqlı hörmət və qanuni vasitələrlə həll olunmasının vacibliyi izah edilməlidir.
Məktəbli forması ətrafındakı müzakirələrin mahiyyəti geyim məsələsindən daha genişdir. Söhbət dünyəvi təhsil sisteminin qorunmasından, uşaqların hüquqlarından, milli-mənəvi dəyərlərin yaşadılmasından və cəmiyyətin radikal ideoloji təsirlərə qarşı dayanıqlığından gedir.
Azərbaycan məktəbi bilik, elm, milli təəssübkeşlik və vətənpərvərlik məkanı olaraq qalmalıdır. Uşaqların gələcəyinin ideoloji qarşıdurmalara qurban verilməməsi isə həm dövlətin, həm ailənin, həm də bütövlükdə cəmiyyətin ortaq məsuliyyətidir.