Fransada son günlər yenidən alovlanan kütləvi etirazlar ölkədə yaranmış böhranın ani hadisə olmadığını göstərir. Bu, illərdir yığılan sosial narazılığın, siyasi etimadsızlığın və Emmanuel Makron hakimiyyətinin cəmiyyətlə dialoq qurmaq əvəzinə sərt inzibati metodlara üstünlük verməsinin məntiqi nəticəsi kimi görünür.
Paris, Marsel, Lion və digər şəhərlərdə küçələrə axışan insanlar təkcə bahalaşmaya, təhsil və sosial xidmətlərdə geriləməyə yox, həm də hakimiyyətin getdikcə daha qapalı və cəmiyyətə yuxarıdan baxan idarəçilik tərzinə etiraz edirlər.
Paris, 8 oktyabr 2026. Polis müdaxiləsi zamanı nümayişçilərlə təhlükəsizlik qüvvələri arasında qarşıdurma. Foto: Getty Images.
“Reuters”in məlumatına görə, oktyabrın 17-də Fransa şəhərlərini bürüyən iğtişaşlar nəticəsində 2400-ə yaxın şəxs saxlanılıb, yüzlərlə polis əməkdaşı xəsarət alıb, bir nümayişçi həyatını itirib. Makron zorakılığı pisləyərək təhlükəsizlik tədbirlərinin gücləndirilməsinə göstəriş verib. Lakin prezidentin açıqlamalarında əsas diqqətin iğtişaşlara yönəldilməsi hökumətin illərdir həll etmədiyi sosial problemlərin yenidən arxa plana keçməsi təhlükəsini yaradır.
Fransadakı indiki böhran təsadüfi deyil. 2018-ci ildə “Sarı jiletlilər” hərəkatının başlanması Makron administrasiyasına ciddi xəbərdarlıq idi. Yanacaq vergilərinə qarşı etiraz kimi başlayan aksiyalar qısa müddətdə sosial bərabərsizliyə, yaşayış xərclərinin artmasına və siyasi elitanın vətəndaşlardan uzaqlaşmasına qarşı ümumxalq narazılığına çevrildi.
Həmin dövrdə polis müdaxilələri nəticəsində nümayişçilərin ağır xəsarətlər alması Fransanın insan hüquqları sahəsində nüfuzuna ciddi zərbə vurdu. Hakimiyyət isə sosial narazılıqların köklü səbəblərini aradan qaldırmaq əvəzinə təhlükəsizlik aparatına arxalanmaqda ittiham olunurdu. Bu yanaşma cəmiyyətin hakimiyyətə inamını daha da zəiflətdi.
Paris, 8 dekabr 2018. “Sarı jiletlilər” hərəkatı zamanı polis əməkdaşlarının nümayişçini saxlaması. Foto: Getty Images, arxiv.
2023-cü ildə pensiya yaşının 62-dən 64-ə yüksəldilməsi ilə bağlı islahat bu narazılıqları yenidən alovlandırdı. Hökumətin konstitusiyanın 49.3-cü maddəsindən istifadə edərək qanun layihəsini parlamentdə adi səsvermə olmadan qəbul etdirməsi demokratik legitimliklə bağlı mübahisələri gücləndirdi. Makronun siyasi iradəsi ilə cəmiyyətin sosial gözləntiləri arasındakı uçurum daha da dərinləşdi.
Əslində, Fransa hakimiyyətinin əsas problemi təkcə müəyyən islahatların məzmununda deyil, həmin qərarların qəbul edilmə üsulundadır. Demokratik idarəetmədə vətəndaşların narazılığı dinlənilməli olduğu halda, Parisdə etirazların tez-tez polis əməliyyatları ilə qarşılanması siyasi dialoqun uğursuzluğunu nümayiş etdirir.
2026-cı ilin payızında başlanan məktəbli və tələbə etirazları isə böhranın yeni mərhələsinə çevrilib. Təhsil sisteminin maliyyələşdirilməsinin qeyri-kafi olması, müəllim çatışmazlığı və siniflərin həddindən artıq dolu olması səbəbindən küçələrə çıxan gənclərin bir hissəsi sərt polis müdaxiləsi ilə qarşılaşıb.
Paris, 13 oktyabr 2026. Təhsil şəraiti ilə bağlı etirazlar zamanı nümayişçinin polis tərəfindən saxlanılması. Foto: Getty Images.
“Human Rights Watch” təşkilatının oktyabrın 14-də açıqladığı məlumatlar xüsusilə narahatedicidir. Təşkilatın bildirdiyinə görə, polis müdaxilələri nəticəsində 15 yaşlı yeniyetmə səs qumbarasının partlaması ilə əlini itirib, 14 yaşlı digər məktəblinin isə yaxın məsafədən atılan gözyaşardıcı qaz mərmisi nəticəsində çənəsi sınıb. Etirazlar başlanandan 6800-dən çox şəxsin saxlanıldığı, onların böyük hissəsinin azyaşlı olduğu bildirilir. Polis əməkdaşlarının davranışları ilə bağlı 36 daxili araşdırmanın başlandığı da qeyd olunur.
Bu məlumatlar Fransa hakimiyyətinin insan hüquqları sahəsində üzləşdiyi ciddi sualları ortaya çıxarır. Təhsil şəraitinin yaxşılaşdırılmasını tələb edən uşaqların sağlamlığı və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi dövlətin birbaşa öhdəliyidir. Hakimiyyətin öz gələcək nəslinin etirazlarını təhlükəsizlik təhdidi kimi qiymətləndirməsi demokratik dövlət prinsipləri ilə uzlaşmır.
Ən ciddi məqamlardan biri də polis zorakılığına görə cavabdehlik mexanizmlərinin effektivliyidir. Fransa hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyətinə dair illərdir səsləndirilən beynəlxalq tənqidlərə baxmayaraq, eyni problemlərin təkrarlanması sistemli islahatların yetərsiz qaldığını göstərir.
Paris, oktyabr 2026. Polis əməkdaşları ilə nümayişçilər arasında fiziki qarşıdurma. Foto: Getty Images.
Makron administrasiyasının qarşısında duran digər problem siyasi məsuliyyətdir. Küçələrdəki zorakılıq hadisələrinin bir hissəsi radikal qrupların fəaliyyəti ilə əlaqələndirilir. Lakin ayrı-ayrı şəxslərin törətdikləri cinayətlər yüz minlərlə dinc nümayişçinin haqlı sosial tələblərini kölgədə qoymamalıdır.
Hakimiyyətin etirazları yalnız iğtişaş və təhlükəsizlik problemi kimi təqdim etməsi ictimai diqqətin sosial ədalətsizlikdən yayındırılması riskini artırır. Eyni zamanda radikal qrupların dövlət tərəfindən məqsədli şəkildə idarə edildiyi barədə iddiaları təsdiqləyən etibarlı sübutlar yoxdur. Buna baxmayaraq, zorakılıq hallarının və polis müdaxilələrinin müstəqil araşdırılması ictimai etimadın bərpası baxımından zəruridir.
Fransada davam edən böhran Avropa institutlarının mövqeyini də gündəmə gətirir. Avropa Komissiyası, Avropa Parlamenti və digər qurumlar dünyanın müxtəlif ölkələrində sərbəst toplaşmaq azadlığı və polis zorakılığı barədə mütəmadi bəyanatlar verirlər. Lakin eyni standartların Fransa daxilində nə dərəcədə ardıcıl tətbiq edilməsi ciddi müzakirə mövzusudur.
Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Lyayen və digər yüksəkvəzifəli rəsmilər üçün əsas məsələ insan hüquqlarını yalnız xarici siyasət aləti kimi deyil, bütün üzv dövlətlər üçün bərabər tətbiq olunan prinsip kimi müdafiə etməkdir. Əks halda, Avropa İttifaqının demokratiya sahəsində beynəlxalq iddiaları ikili standartlarla bağlı tənqidlərə daha açıq olacaq.
Paris, 5 oktyabr 2026. Tələbə etirazları zamanı əlləri qandallanan şəxsin polis nəzarətində aparılması. Foto: Getty Images.
2027-ci il prezident seçkiləri ərəfəsində Fransada siyasi gərginliyin yüksəlməsi Makronun siyasi irsinə də ağır zərbə vurur. Hakimiyyətə etimadın zəifləməsi, sosial problemlərin dərinləşməsi və təhlükəsizlik qüvvələrinin sərt davranışı ölkənin demokratik institutlarına inamı sarsıdır.
Makronun fövqəladə vəziyyətdən istifadə edərək seçkiləri təxirə salmaq və ya müxalifəti susdurmaq niyyətində olduğunu göstərən təsdiqlənmiş məlumat yoxdur. Bununla belə, etirazların inzibati qadağalarla məhdudlaşdırılması və təhlükəsizlik səlahiyyətlərinin genişləndirilməsi siyasi azadlıqlar baxımından ciddi nəzarət tələb edir.
Fransadakı hadisələrin əsas siyasi nəticəsi aydındır: sosial narazılıqları polis qüvvələrinin köməyi ilə uzunmüddətli şəkildə aradan qaldırmaq mümkün deyil. Dövlətin gücü etirazçıların sayını azaltmaqla deyil, vətəndaşların etimadını qazanmaqla ölçülür.
Makron hakimiyyəti illər ərzində formalaşmış sosial uçurumu aradan qaldıra bilmədikcə, küçələrdəki qarşıdurmalar yeni formalarda davam edə bilər. Parisin bugünkü mənzərəsi həm də Avropaya ciddi xəbərdarlıqdır: demokratik institutların mövcudluğu özlüyündə demokratik davranışa zəmanət vermir.
Dünyanın müxtəlif ölkələrinə insan hüquqları və demokratiya barədə tövsiyələr verən Fransa üçün ən çətin imtahan indi öz küçələrində keçirilir. Parisdə bu imtahanın nəticəsini isə siyasi bəyanatlar deyil, vətəndaşların hüquqlarının nə dərəcədə qorunması müəyyən edəcək.