ДУШАНБЕ, 22.10.2026 /АМИТ «Ховар»/. Саломатии инсон яке аз арзишҳои бунёдии ҷомеаи муосир ва муҳимтарин нишондиҳандаи сатҳи рушди иҷтимоии давлат ба ҳисоб меравад. Давлате, ки ба ҳифзи саломатии шаҳрвандон, пешгирии бемориҳо, рушди низоми тандурустӣ ва ташаккули тарзи ҳаёти солим таваҷҷуҳи пайваста зоҳир менамояд, дар асл ба рушди сармояи инсонӣ ва таҳкими иқтидори миллӣ сармоягузорӣ мекунад. Роҳбарияти олии давлату Ҳукумати Тоҷикистон ҳанӯз аз солҳои нахустини соҳибистиқлолӣ барои рушди соҳаи тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ, танзими фаъолияти соҳа ва таҳкими пойгоҳи моддиву техникии ин самти афзалиятнок ҳама тадбирҳои заруриро амалӣ намудааст, ки дар марҳилаи кунинӣ тақвият меёбанд.
–Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳифзи саломатии аҳолӣ ҳамчун самти муҳими сиёсати иҷтимоии давлат ташаккул ёфта, яке аз муҳимтарин нишондиҳандаҳои сатҳи рушди иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва ҳуқуқии давлат мебошад.
Ин раванд дар сиёсати давлатӣ ба масъалаҳои рушди тандурустӣ, ҳифзи саломатии модару кӯдак, беҳтар намудани хизматрасониҳои тиббӣ, пешгирии бемориҳо, рушди варзиш, тарғиби тарзи ҳаёти солим ва баланд бардоштани маърифати тиббии аҳолӣ пайваст мебошад.
Дар баробари дигар ҳуқуқу озодиҳо ҳуқуқ ба ҳифзи саломатӣ аз ҳуқуқҳои муҳими иҷтимоии инсон ба ҳисоб меравад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади дорои эътибори олии ҳуқуқӣ заминаи конститутсионии сиёсати иҷтимоии давлат ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсонро муайян намуда, ҳифзи саломатии аҳолиро ба доираи муносибатҳои дорои аҳамияти давлатӣ ва самти афзалиятноки иҷтимоӣ дохил намудааст.
Механизмҳои татбиқи ин ҳуқуқ дар қонунгузории соҳавӣ, аз ҷумла дар Кодекси тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ мустаҳкам карда шуда, заминаи устувор дар эътирофи ҳуқуқ ба саломатӣ, тадбирҳои амалии истифодаи самараноки ин ҳуқуқ ва ҳифзи иҷтимоии онро мушаххас намудааст.
Саломатии инсон на танҳо арзиши инфиродӣ, балки сармояи стратегии ҷомеа ва яке аз заминаҳои асосии рушди устувори давлат мебошад. Дар шароити муосир саломатии аҳолӣ мустақиман ба иқтидори инсонӣ, маҳсулнокии меҳнат, рушди иқтисодӣ, суботи иҷтимоӣ ва амнияти миллии давлат алоқаманд мебошад. Давлате, ки барои пешгирии бемориҳо, рушди тибби аввалия, омодасозии кадрҳои тиббӣ ва дастрасии аҳолӣ ба хизматрасониҳои босифати тиббӣ сармоягузорӣ менамояд, дар асл ба рушди дарозмуддати давлату ҷомеаи солим сармоягузорӣ мекунад.
Маҳз аз ҳамин нуқтаи назар, сиёсати давлатӣ дар соҳаи тандурустӣ имрӯз аз модели «табобати беморӣ» ба модели «пешгирии беморӣ ва ҳифзи солимии ҷомеа» равона гардидааст. Ҳифзи солимии аҳолӣ дар шароити муосир ба самти стратегии сиёсати давлатӣ, омили рушди инсонӣ ва унсури муҳими амнияти иҷтимоии давлат табдил ёфтааст.
Имрӯз саломатии ҷомеа таҳти таъсири маҷмуи омилҳое қарор дорад, ки қисме аз онҳо берун аз низоми мустақими тандурустӣ ташаккул меёбанд. Тағйирёбии муҳити зист ва иқлим, афзоиши бемориҳои музмин ва ғайрисироятӣ, таҳдиди бемориҳои сироятӣ, тарзи ҳаёти носолим, паҳншавии маҳсулоти барои саломатӣ хавфнок, мушкилоти дастрасӣ ба хизматрасонии босифати тиббӣ, норасоии кадрҳои соҳавӣ, хавфҳои технологӣ ва рақамӣ ва дигар таҳдидҳои нав зарурати гузариш аз сиёсати асосан табобатмеҳвар ба сиёсати пешгирикунанда, ҳифзкунанда ва ҳуқуқиро ба миён мегузоранд.
Дар чунин шароит самаранокии сиёсати давлатӣ аз он вобаста аст, ки давлат то кадом андоза метавонад хавфҳоро пешакӣ муайян ва арзёбӣ намуда, барои маҳдудсозӣ ва бартарафсозии онҳо механизмҳои ҳуқуқӣ, институтсионалӣ, иқтисодӣ ва ташкилиро ба роҳ монад. Аз ин рӯ, ҳифзи солимии аҳолӣ ҳамчун низоми ягонаи тадбирҳои давлатӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ арзёбӣ гардида, пешгирии бемориҳо, ҳифзи муҳити солим, танзими гардиши маҳсулоти ба саломатӣ зараровар, ҳифзи гурӯҳҳои осебпазир, таъмини дастрасии баробар ба хизматрасонии тиббӣ ва таҳкими масъулияти ҳуқуқии субъектҳо дар меҳвари он қарор мегирад.
Яке аз чунин хатарҳои нав ва афзоянда паҳншавии сигаретаҳои электронӣ ва дигар системаҳои электронии таҳвили никотин мебошад. Истифодаи системаи электронии таҳвили никотин барои саломатии инсон зараровар буда, пайваста истифода бурдани он боиси вобастагӣ аз никотин, пайдо шудани нуқсҳо дар шуш, роҳҳои нафас, дилу рагҳо, ки онро касалии «вейперҳо» низ меноманд, гардида, хавфи пайдо шудани касалиҳои саратонро низ зиёд менамояд.
Истифодаи сигаретаҳои электронӣ, ба хусус ба саломатии наврасону ҷавонон хатари калон эҷод карда, вобастагии онҳоро аз никотин ба вуҷуд меорад. Далелҳои илмӣ ва таҷрибаҳои байналмилалӣ нишон медиҳанд, ки сигаретаҳои электронӣ хатари ҷиддӣ ба саломатӣ доранд, аз ин рӯ манъи муомилоти онҳо чораи пешгирии саломатии аҳолӣ мебошад.
Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ (ТУТ) таъкид мекунад, ки сигаретаҳои электронӣ бояд ба мисли маҳсулоти анъанавии тамоку ба таври қатъӣ танзим карда шаванд ё комилан манъ карда шаванд.
Тибқи гузориши Маркази ҷаҳонӣ оид ба идоракунии беҳтар дар соҳаи назорати тамоку (GGTC) тақрибан 46 кишвар фурӯш ё паҳнкунии сигаретаҳои электрониро манъ кардаанд.
Бо назардошти муҳимияти масъалаи мазкур ва дурбинии таъмини ҳифзи саломатии аҳолӣ дар заминаи дастури Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар иҷлосияи чоруми Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, даъвати ҳафтум аз 15 декабри соли 2025 қонунгузории кишвар вобаста ба манъи истифода, истеҳсол, воридот, содирот, фурӯши яклухт ва чаканаи сигаретаҳои электронӣ мавриди таҳлил қарор дода шуда, ба якчанд санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ тағйиру иловаҳои дахлдор ворид карда шуданд.
Мавриди таҳлил ва такмили минбаъда қарор додани қонунгузории кишвар вобаста ба манъи истеҳсол, воридот, содирот, нигоҳдорӣ, фурӯши яклухт ва чаканаи сигорҳои электронӣ ва системаҳои электронии таҳвили никотин яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ дар соҳаи ҳифзи солимии аҳолӣ ба ҳисоб меравад.
Дар заминаи ворид намудани тағйиру иловаҳо ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маҳдуд намудани истифодаи маҳсулоти тамоку» аз 2 январи соли 2018, ки бо тартиби ҳуқуқи ташаббуси қонунгузорӣ аз ҷониби Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Рустами Эмомалӣ пешниҳод гардид, истеҳсол, воридот, содирот, фурӯши яклухт ва чаканаи системаҳои электронии таҳвили никотин, аз ҷумла сигаретҳои электронӣ, ҷузъҳои таркибӣ, маззадиҳанда ва ҳама гуна моеъҳо барои системаҳои электронии таҳвили никотин, маҳсулот аз тамокуи гармкардашуда, моеи никотиндор ва беникотин, картриҷ (капсула), омехтаи никотиндор, дастгоҳи таҳвили никотин, маҳсулоти тамокуи ғайрикашиданӣ, ҳама гуна маҳсулоти ғайрикашидании дорои никотин (ба истиснои нос), аз ҷумла снюсҳо (маҳсулоти тамокуи бе дуд), никпэкҳо (омехтаи бе тамокуи дар таркибаш миқдори зиёди никотини сунъидошта) ва ҳаммонанди онҳо пурра манъ карда шуданд.
Ҳамзамон ба Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар хусуси пешниҳоди мазкур тағйиру иловаҳо ворид карда шуда, мутобиқи моддаи 129 Кодекси мазкур ҷалби ноболиғон ба истифодаи системаҳои электронии таҳвили никотин, истеъмоли маҳсулоти тамоку, машрубот ё моддаҳои мадҳушкунандаи дигар ҳангоми набудани аломатҳои таркиби ҷиноят ҳамчун ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ муайян карда шуда, инчунин моддаи нав -моддаи 4634 илова гардида, барои истеҳсол, воридот, содирот, фурўши яклухт ва чаканаи системаҳои электронии таҳвили никотин, аз ҷумла сигаретҳои электронӣ, ҷузъҳои таркибӣ, маззадиҳанда ва ҳама гуна моеъҳо барои системаҳои электронии таҳвили никотин, маҳсулот аз тамокуи гармкардашуда, моеи никотиндор ва беникотин, картриҷ (капсула), омехтаи никотиндор, дастгоҳи таҳвили никотин, маҳсулоти тамокуи ғайрикашиданӣ, ҳама гуна маҳсулоти ғайрикашидании дорои никотин (ба истиснои нос), аз ҷумла снюсҳо (маҳсулоти тамокуи бе дуд), никпэкҳо (омехтаи бе тамокуи дар таркибаш миқдори зиёди никотини сунъидошта) ва ҳаммонанди онҳо, ба шахсони воқеӣ ба андозаи аз панҷоҳ то ҳафтод нишондиҳанда барои ҳисобҳо ва ба шахсони ҳуқуқӣ ба андозаи аз дусаду панҷоҳ то сесад нишондиҳанда барои ҳисобҳо ҷарима таъин карда шуданд.
Бинобар муҳиммияти танзими ҳуқуқии масъалаи мазкур ба Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 21 майи соли 1998 низ моддаи нав — моддаи 2062 илова гардида, истеҳсол, воридот, содирот, фурӯши яклухт ва чаканаи системаҳои электронии таҳвили никотин, аз ҷумла сигаретҳои электронӣ, ҷузъҳои таркибӣ, маззадиҳанда ва ҳама гуна моеъҳо барои системаҳои электронии таҳвили никотин, маҳсулот аз тамокуи гармкардашуда, моеи никотиндор ва беникотин, картриҷ (капсула), омехтаи никотиндор, дастгоҳи таҳвили никотин, маҳсулоти тамокуи ғайрикашиданӣ, ҳама гуна маҳсулоти ғайрикашидании дорои никотин (ба истиснои нос), аз ҷумла снюсҳо (маҳсулоти тамокуи бе дуд), никпэкҳо (омехтаи бе тамокуи дар таркибаш миқдори зиёди никотини сунъидошта) ва ҳаммонанди онҳо, агар чунин кирдорҳо дар давоми соли баъд аз татбиқи ҷазои маъмурӣ содир шуда бошанд, ҳамчун кирдори ҷиноятӣ эътироф гардида, бо ҷарима ба андозаи аз панҷсад то ҳафтсад нишондиҳанда барои ҳисобҳо ё бо корҳои ислоҳӣ ба муҳлати то ду сол ё маҳрум сохтан аз озодӣ ба ҳамин муҳлат ҷазо дода мешаванд.
Ҳамчунин агар кирдорҳои мазкур аз ҷониби гурӯҳи шахсон бо маслиҳати пешакӣ, ба миқдори калон ва ё такроран содир шуда бошанд, бо ҷарима ба андозаи аз ҳазор то як ҳазору панҷсад нишондиҳанда барои ҳисобҳо ё маҳрум сохтан аз озодӣ ба муҳлати то панҷ сол ҷазо дода мешаванд.
Масъалаи мазкур бо ворид намудани тағйиру иловаҳо ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи масъулият барои таълиму тарбияи кӯдак» аз 20 июни соли 2024 танзими ҳуқуқӣ пайдо намуда, тибқи онҳо падару модар ва муассисаи таълимӣ дар таълиму тарбияи кӯдак уҳдадор мешаванд, ки ба кӯдак ба муассисаи таълимӣ овардани системаҳои электронии таҳвили никотинро роҳ надиҳанд. Ҳамзамон падару модар уҳдадор мегарданд, ки истифодаи системаҳои электронии таҳвили никотинро ба кӯдак манъ намоянд.
Дар ин зимн тибқи иловаи воридгардида ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи иштироки шаҳрвандон дар таъмини тартиботи ҷамъиятӣ» аз 22 июни соли 2023 Шурои ҷамъиятӣ дар назди шуъбачаҳои милитсия дар шаҳрак ва деҳот, минтақаи хизматии милитсия вазифадор карда мешаванд, ки оид ба пешгирии рафтори зиддиҷамъиятии ноболиғоне, ки системаҳои электронии таҳвили никотинро истифода мебаранд, корҳои фаҳмондадиҳӣ анҷом диҳанд.
Инчунин бо мақсади пешгирии истифодаи системаҳои электронии таҳвили никотин дар муассисаи таълимӣ ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф» аз 22 июли соли 2013 низ тағйир ворид карда шуд.
Қабули ин тағйиру иловаҳо ба қонунгузории кишвар ба ташаккули механизми мукаммали ҳуқуқии манъ намудани истеҳсол, воридот, содирот ва муомилоти маҳсулоти электронии дорои никотин ҳамчун яке аз чораҳои пешгирикунандаи сиёсати давлатӣ дар соҳаи ҳифзи саломатии аҳолӣ, ба хусус насли наврасу ҷавон мусоидат менамояд.
Тағйиру иловаҳои воридгардида ба қонунгузории соҳаҳои тандурустӣ, маориф, масъулияти падару модар, тартиботи ҷамъиятӣ, ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ ва қонунгузории ҷиноятӣ имкон медиҳанд, ки пешгирӣ, назорат ва ҷавобгарӣ дар низоми ягонаи ҳуқуқии ба ҳам алоқаманд амалӣ карда шаванд.
Дар ин замина ташаббуси қонунгузорӣ оид ба манъи истифода, истеҳсол, воридот, содирот, фурӯши яклухт ва чаканаи сигаретаҳои электронӣ ва дигар системаҳои электронии таҳвили никотинро метавон ҳамчун тадбири пешгирикунандаи ҳуқуқӣ дар самти ҳифзи солимии аҳолӣ арзёбӣ намуд, зеро ташаккули механизми ҳуқуқии саривақтӣ ба пешгирии паҳншавии оқибатҳои манфии истифодаи маҳсулоти никотиндор мусоидат менамояд ва қадами муҳим дар таъмини ҳифзи саломатии аҳолӣ, ба хусус насли наврасу ҷавон мегардад.
Самаранокии ин механизми ҳуқуқӣ дар баробари мавҷудияти меъёрҳои манъкунанда, аз татбиқи воқеии онҳо, назорати воридот ва бозор, пешгирии муомилоти ғайриқонунӣ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва тиббии аҳолӣ ва ҳамкории мақомоти давлатӣ, муассисаҳои таълимӣ, оила ва ҷомеа вобастагии калон дорад.
Санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ заминаи мустаҳками ҳуқуқӣ фароҳам меоранд, давлат механизмҳои назорат ва пешгириро ташкил менамояд, муассисаҳои тиббӣ хизмат мерасонанд, аммо натиҷаи ниҳоӣ аз масъулияти худи шаҳрвандон ва ҷомеа низ вобастагии калон дорад.
Маҳз чунин фарҳанги иҷтимоӣ метавонад татбиқи самараноки сиёсати давлатӣ ва қонунгузорӣ дар соҳаи ҳифзи солимии аҳолиро таъмин намояд.
Дилноза АҲМАДЗОДА,
вакили Маҷлиси намояндагони
Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон,
муовини раиси кумитаи Маҷлиси намояндагон
оид ба тартиботи ҳуқуқӣ, мудофиа ва амният,
номзади илмҳои сиёсӣ