Mađar mijenja Orbanov sistem, ali ograda prema Srbiji ostaje

Za mađarskog premijera Petera Mađara ubjedljiva pobjeda nad Viktorom Orbanom na izborima bila je samo početak. Manje od šest mjeseci od stupanja na dužnost, njegova nova vlada je pokrenula obračun s bivšim funkcionerima koje optužuje za korupciju i zloupotrebu vlasti.

U prvom intervjuu za međunarodni medij otkako je preuzeo dužnost, Mađar (45) je u utorak rekao za Asošiejtid pres (AP) da su u toku aktivnosti na povraćaju imovine koja je, kako se sumnja, zloupotrijebljena za vrijeme njegovog prethodnika, ali da utvrđivanje odgovornosti mora biti u skladu s vladavinom prava, koju je Orbanova vlada često kršila.

“Mađarski narod očigledno želi da vidi rezultate, da odgovorni budu pozvani na odgovornost i kažnjeni, a ukradena imovina vraćena”, rekao je Mađar u svom kabinetu u centru Budimpešte.

Tokom Orbanove vladavine, rekao je, Mađari su “doživjeli da ova divna zemlja, koja je bila veoma uspješna kada smo 2004. godine pristupili Evropskoj uniji (EU), postane jedna od najsiromašnijih i najkorumpiranijih članica EU”.

Mađarova proevropska stranka desnog centra Tisa pobijedila je u aprilu Orbanov krajnje desničarski Fides, čime je okončana njegova šesnaestogodišnja vladavina, kojoj se divila nacionalistička desnica širom svijeta zbog njegovog suprotstavljanja EU, oštrog stava prema imigraciji i “liberalnom mejnstrimu”.

Pokušavam da objasnim ljudima da u mafijaškim i kriminalističkim filmovima nije najuzbudljivijih prvih deset minuta, već ono što se dešava u sredini i na kraju

AP navodi da je Orbanova “neliberalna demokratija”, kako ju je sam nazivao, urušila mehanizme kontrole i ravnoteže vlasti i omogućila bogaćenje njemu bliskih biznismena, uglavnom dodjeljivanjem unosnih državnih ugovora finansiranih sredstvima EU. Zabrinutost zbog korupcije i nazadovanja demokratije navela je EU da 2021. godine počne da uskraćuje Mađarskoj milijarde eura iz evropskih fondova.

Mađar je prije izbora obećao da će odgovorne za ranije zloupotrebe izvesti pred lice pravde i vratiti državnu imovinu koja je zloupotrijebljena tokom Orbanove vladavine. Nedavna istraživanja javnog mnjenja pokazuju da velika većina birača očekuje da ispuni to obećanje.

Mađarova vlada je osnovala Nacionalnu kancelariju za povraćaj i zaštitu imovine, koja ima istražna i tužilačka ovlašćenja za postupanje u slučajevima zloupotrebe javnih sredstava. Mađar je tu instituciju nazvao “superorganom”, koji može da angažuje policiju, tužilaštvo i državnu poresku upravu “kako ne bi bile potrebne godine da se rasvijetli neki složen slučaj korupcije”.

Premijer je podnio i zahtjev za pristupanje Mađarske Evropskom javnom tužilaštvu, koje istražuje krivična djela povezana sa sredstvima EU, čime je prekinuo s dugogodišnjim Orbanovim odbijanjem da se Mađarska pridruži toj instituciji.

Juče je zbog sumnje na prevaru i druge zloupotrebe uhapšen Đerđ Matolči, guverner centralne banke iz vremena Orbanove vlasti, koji je do sada najviši funkcioner obuhvaćen krivičnim postupkom. Iako je još nekoliko bivših funkcionera privedeno zbog sumnje na krivična djela povezana s korupcijom, Mađar je priznao da postoji pritisak javnosti da se brže dođe do rezultata.

“Osjećam to nestrpljenje”, rekao je. “Ali svi moraju da shvate da želimo da izgradimo pravnu državu, demokratsku zemlju, državu koja poštuje pravo EU i osnovna prava, a za to je potrebno vrijeme.”

“Pokušavam da objasnim ljudima da u mafijaškim i kriminalističkim filmovima nije najuzbudljivijih prvih deset minuta, već ono što se dešava u sredini i na kraju”, rekao je Mađar.

Bez promjene migracione politike

Brze reforme usmjerene na borbu protiv korupcije i jačanje nezavisnosti pravosuđa doprinijele su odluci EU da u maju najavi odmrzavanje 16,4 milijarde eura sredstava namijenjenih Mađarskoj, koja su bila blokirana tokom Orbanove vladavine.

Predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen posjetiće Budimpeštu u petak, povodom 70. godišnjice mađarske antisovjetske revolucije iz 1956. godine, što je, kako ističe AP, još jedan znak da se popravljaju odnosi Mađarske i EU, koji su dugo bili opterećeni nesuglasicasma.

Međutim, približavanje nije otklonilo razlike u stavovima o migracijama.

Mađar je rekao da će njegova vlada zadržati imigracionu politiku i politiku azila iz Orbanovog perioda, uključujući vraćanje migranata koji su nezakonito ušli u Mađarsku preko južne granice nazad u Srbiju. Ostaće i ograda s bodljikavom žicom duž granice, koju je Orban podigao 2015. godine kako bi spriječio ulazak migranata i tražilaca azila.

Evropski sud pravde kaznio je Mađarsku 2024. godine sa 200 miliona eura, uz dodatnu kaznu od milion eura dnevno, zbog nepoštovanja presude iz 2020. koja se odnosi na postupke odobravanja azila i vraćanja migranata.

Mađar je rekao da je od donošenja te presude u EU nastalo “potpuno novo političko okruženje” kada je riječ o imigraciji i da je Mađarska “već izgubila milijardu eura zbog te kazne, a ja ne mislim da je to ispravno”.

On očekuje da će do kraja godine biti postignut sporazum kojim bi se ukinule kazne, a taj spor je povezao s pregovorima o narednom sedmogodišnjem budžetu Evropske unije, za čije je usvajanje potrebna jednoglasna saglasnost država članica.

“Ne vjerujem da možemo imati zajednički budžet EU dok se ovaj problem ne riješi”, rekao je Mađar.

Obnavljanje odnosa sa Ukrajinom

Mađar nastoji i da popravi odnose s Ukrajinom, nakon što je Orban više puta blokirao pomoć Kijevu i odlagao uvođenje sankcija EU Rusiji, istovremeno održavajući srdačne odnose s ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom.

Za razliku od Orbanovog neprijateljskog pristupa Kijevu, Mađarova vlada je izrazila solidarnost s Ukrajinom i označila Rusiju kao prijetnju nacionalnoj bezbjednosti. Ipak, Mađar je ostao pri zahtjevu Mađarske da Ukrajina zaštiti pravo pripadnika mađarske nacionalne manjine na obrazovanje na maternjem jeziku.

Dok Orbanova vlada nije uspjela da izdejstvuje takvu promjenu, ukrajinski parlament je prošle sedmice, nakon višenedjeljnih bilateralnih konsultacija, proširio pravo na obrazovanje na jezicima nacionalnih manjina, pored ukrajinskog.

Mađar je usvajanje tog zakona nazvao “prilikom da se otvori novo poglavlje u ukrajinsko-mađarskim odnosima”, koji su, kako je rekao, godinama bili “veoma hladni”.

Pozdravio je i druge poteze ukrajinskih vlasti, uključujući priznavanje odgovornosti sovjetske Ukrajine za deportacije i mučenje Mađara između 1944. i 1946. godine, što je ocijenio kao “važan korak ka pomirenju”.

Ipak, Mađar se protivi ubrzanom prijemu Ukrajine u EU, za koji se zalažu predsjednik Volodimir Zelenski i brojni evropski lideri. On smatra da pristupanje mora da se zasniva na ispunjavanju kriterijuma i da zemlja koja je u ratu ne može postati članica Unije.

“Kredibilitet EU se podriva ako se pojedinim zemljama kandidatima omogući pristupanje po ubrzanoj proceduri”, rekao je Mađar.

Oporezivanje bogatstva i povećanje socijalnih davanja

Na unutrašnjem planu, Mađarov predlog budžeta za 2027. godinu predviđa smanjenje poreza za građane s nižim primanjima i uvođenje novog poreza na bogatstvo. Time nastoji da odgovori na posljedice Orbanove ekonomske politike, za koju tvrdi da je podijelila Mađarsku na dvije grupe: “Dobrostojeće, bogate ljude, oligarhe i njihove krugove, i sve ostale”.

Vlada očekuje da će godišnji porez od jedan odsto na neto imovinu vredniju od milijardu forinti (oko 2,7 miliona eura) obuhvatiti oko 15.000 ljudi i donijeti 200 milijardi forinti (oko 548 miliona eura) prihoda, čime bi se djelimično finansiralo smanjenje poreza za oko dva miliona građana s nižim primanjima. Za imovinu vrjedniju od 100 milijardi forinti (oko 274 miliona eura) poreska stopa iznosila bi 1,5 odsto.

Vlada planira i da udvostruči dječje dodatke, čiji osnovni iznos za porodicu s jednim djetetom iznosi oko 33 eura mjesečno i nije se mijenjao od 2008. godine. Takođe namjerava da više nego učetvorostruči minimalnu mjesečnu penziju, sa oko 78 na približno 330 eura. Mađar je dosadašnji iznos nazvao “nehumanim”.

“To me ne čini socijalistom. To me ne čini ljevičarem. To se zove humanost. To se zove socijalna pravda”, rekao je Mađar.