Azərbaycanda dövlət məktəblərində vahid geyim formasının tətbiqi müzakirə mövzusuna çevrilib. Bəziləri bu qaydaları dini etiqad azadlığının məhdudlaşdırılması kimi qiymətləndirir. Halbuki məsələyə emosional və dini deyil, konstitusion hüquq və Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin presedentləri baxımından yanaşmaqda fayda var.
Əvvəlcə iki anlayışı bir-birindən ayırmalıyıq: dünyəvilik dinə qarşı çıxmaq deyil və dövlətin dini qaydalar əsasında idarə olunmamasıdır.
Dünyəvi dövlət vətəndaşın inanmaq və ya inanmamaq azadlığını tanıyır. Eyni zamanda, dövlət institutlarının fəaliyyətinin dini tələblərdən deyil, hüquqi normalardan asılı olmasını təmin edir.
Azərbaycan Konstitusiyasının 7-ci maddəsində dövlətimizin demokratik, hüquqi və dünyəvi respublika olduğu təsbit edilib. Konstitusiyanın 18-ci maddəsinin birinci hissəsinə əsasən, din dövlətdən ayrıdır və bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir. Həmin maddənin üçüncü hissəsi isə birbaşa müəyyən edir:
“Dövlət təhsil sistemi dünyəvi xarakter daşıyır”.
Bu müddəa təsadüfi deyil. Konstitusiya dövlət məktəbinin fəaliyyətinin dini təşkilatların və ya dini normaların tələblərinə deyil, dünyəvi hüquq sisteminə bağlı olduğunu təsdiqləyir.
Digər tərəfdən, Konstitusiyanın 48-ci maddəsi hər kəsin vicdan azadlığını, dini etiqadını müstəqil seçmək və ifadə etmək hüququnu təmin edir. Deməli, dünyəvilik və vicdan azadlığı bir-birinə zidd deyil. Əksinə, hər iki prinsip konstitusion quruluşun tərkib hissəsidir.
Dövlətin dünyəvi olması vətəndaşın dini inancdan imtina etməsini tələb etmir. Lakin vətəndaşın dini etiqad azadlığı da dövlət təhsil müəssisəsinin bütün təşkilati qaydalarını dini tələblərə uyğunlaşdırmaq öhdəliyi yaratmır.
Vahid məktəbli formasının hüquqi əsasları nələrdir?
Nazirlər Kabinetinin 17 mart 2022-ci il tarixli 96 nömrəli qərarı dövlət ümumi təhsil müəssisələrində şagirdlərin geyim formalarını müəyyən edib.
21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli qərarla həmin qaydalara 1.4-1-ci bənd əlavə olunub:
“Təhsilalanların müəyyən edilmiş geyim formasının vahidliyini pozan, habelə ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan digər geyim elementlərindən istifadə edilməsinə yol verilmir”.
Bu dəyişiklikdən əvvəl, 7 iyul 2026-cı ildə qəbul edilmiş 434-VIIQD nömrəli qanunla “Ümumi təhsil haqqında” Qanuna millilik və dünyəvilik prinsipi ayrıca daxil edilib. Qanunun 12.13-1-ci maddəsi isə dövlət ümumi təhsil müəssisələrində şagirdlərin və müəllimlərin geyimlə bağlı müəyyən edilmiş tələblərə riayət etməsini nəzərdə tutur.
Beləliklə, vahid məktəbli forması barədə tələblər yalnız məktəb rəhbərliyinin şəxsi istəyinə deyil, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hüquqi çərçivəyə əsaslanır.
Qərarın mətnində hər hansı dini atribut ayrıca adlandırılmasa da, vahid geyim formasına daxil olmayan dini baş örtüyünün tətbiqi həmin qaydalarla ziddiyyət yarada bilər.
Lakin burada əsas hüquqi sual budur: bu qərar avtomatik olaraq insan hüquqlarının pozulması hesab edilirmi?
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin təcrübəsi göstərir ki, xeyr.
Leyla Şahin Türkiyəyə qarşı: dünyəvilik və dini azadlığın sərhədləri
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin Böyük Palatası 10 noyabr 2005-ci ildə Leyla Şahin Türkiyəyə qarşı işi üzrə qərar qəbul edib (ərizə № 44774/98).
İstanbul Universitetinin tələbəsi Leyla Şahin dini baş örtüyünə görə müəyyən dərslərə və imtahanlara buraxılmamasının Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 9-cu maddəsi ilə qorunan dini etiqad azadlığını pozduğunu iddia edirdi.
Məhkəmə baş örtüyü taxmağın dini etiqadın ifadəsi olduğunu və məhdudiyyətin həmin hüquqa müdaxilə təşkil etdiyini qəbul etdi. Lakin bu müdaxilənin Türkiyənin konstitusion dünyəvilik prinsipi, başqalarının hüquqlarının qorunması, ictimai qayda və demokratik cəmiyyətin tələbləri baxımından əsaslandırıldığını müəyyən etdi.
Qərarın 114-cü paraqrafında Məhkəmə Türkiyədə dünyəviliyin demokratik dəyərlərin, din azadlığının və vətəndaşların bərabərliyinin təminatçısı kimi çıxış etdiyini nəzərə aldı.
Məhkəmənin 110-cu və 122-ci paraqraflarında isə dövlətlərin bu sahədə müəyyən qiymətləndirmə sərbəstliyinə (margin of appreciation) malik olması və konkret müdaxilənin mütənasibliyi məsələsi ön plana çıxır.
Nəticədə Böyük Palata 16 səsə qarşı 1 səslə Konvensiyanın 9-cu maddəsinin pozulmadığı qənaətinə gəldi.
Bu qərardan çıxan prinsip mühümdür: dini etiqad azadlığı fundamental hüquqdur, lakin onun ictimai məkanda ifadə forması müəyyən qanuni şərtlər daxilində məhdudlaşdırıla bilər.
Dogru Fransaya qarşı: dövlət məktəbində dini geyim məsələsi
İkinci mühüm presedent AİHM-in 4 dekabr 2008-ci il tarixli Dogru Fransaya qarşı qərarıdır (ərizə № 27058/05).
Bu iş Azərbaycan üçün xüsusilə maraqlıdır, çünki Leyla Şahindən fərqli olaraq burada universitet tələbəsi deyil, dövlət orta məktəbində oxuyan azyaşlı şagird iştirak edirdi.
Belgin Dogru bədən tərbiyəsi dərslərində dini baş örtüyünü çıxarmaqdan dəfələrlə imtina etmiş, nəticədə məktəbdən xaric olunmuşdu. O, bu qərarın dini etiqad və təhsil hüquqlarını pozduğunu iddia edirdi.
AİHM Fransanın dünyəvi təhsil modelini, məktəbdə tətbiq edilən təhlükəsizlik və davamiyyət tələblərini, habelə şagirdlə aparılmış dialoqu qiymətləndirərək Konvensiyanın 9-cu maddəsinin pozulmadığını müəyyən etdi.
Qərarın 70-ci paraqrafı xüsusilə diqqətəlayiqdir: Məhkəmə dini simvolların məktəbdə istifadəsinin özlüyündə dünyəviliklə ziddiyyət təşkil etmədiyini, lakin onların istifadə şəraiti və doğurduğu nəticələrin əhəmiyyət daşıdığını bildirdi.
73–77-ci paraqraflarda isə konkret məhdudiyyətin sağlamlıq, təhlükəsizlik, məktəb qaydaları və mütənasiblik baxımından əsaslandırılması təhlil edildi.
Deməli, Avropa Məhkəməsi dini geyimə hər cür qadağanın avtomatik qanuni olduğunu söyləmir. Lakin dövlətin dünyəvi məktəb qaydalarını, qanuni əsas və mütənasiblik şərtləri daxilində qorumasını Konvensiyaya uyğun saya bilir.
Azərbaycan məktəblərində vahid forma insan hüquqlarını pozurmu?
Hüquqi baxımdan vahid məktəbli formasının tətbiqinin özü Konstitusiyaya və Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasına zidd hesab edilə bilməz.
Azərbaycan dövləti Konstitusiyanın 18-ci maddəsi əsasında dünyəvi təhsil sistemini qorumaq, 42-ci maddəsi əsasında isə təhsilin təşkili və standartlarını müəyyən etmək səlahiyyətinə malikdir.
Vahid geyim formasının məqsədi şagirdlərin dini inanclarını dəyişmək deyil. Onun müdafiə oluna bilən məqsədləri məktəb daxilində ümumi qaydaların yaradılması, vahid təhsil mühitinin təşkili, şagirdlərə bərabər yanaşılması və məktəb fəaliyyətinin dini mənsubiyyətlərdən asılı olmamasıdır.
Burada bir prinsipial məqam var: dövlət məktəbi hansısa dinin, dini məzhəbin və ya ateist dünyagörüşünün təbliğat məkanına çevrilməməlidir. Dövlətin neytrallığı həm dindarların, həm də heç bir dinə etiqad etməyənlərin hüquqlarını qorumağa xidmət etməlidir.
Şagirdin dini mənsubiyyəti onun fərdi kimliyinin bir hissəsidir. Lakin həmin mənsubiyyət dövlət məktəbinin hüquqi rejimini müəyyən edən mənbəyə çevrilə bilməz.
Eyni zamanda, bu səlahiyyət sərhədsiz deyil. Konstitusiyanın 71-ci maddəsi hüquq və azadlıqlara qoyulan məhdudiyyətlərin gözlənilən nəticəyə mütənasib olmasını tələb edir.
Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 9-cu maddəsinin ikinci bəndi də dini etiqadın ifadəsinə müdaxilənin qanunla nəzərdə tutulmasını, legitim məqsədə xidmət etməsini və demokratik cəmiyyətdə zəruri olmasını şərtləndirir.
Ona görə də vahid formanın müdafiəsi ilə həmin qaydanın hər bir tətbiqinin müdafiəsi eyni məsələ deyil.
Nəticə: dövlətin dünyəviliyi və fərdin dini azadlığı
Mübahisənin mərkəzində əslində hicabın dini mahiyyəti deyil, dövlətin dünyəvi təhsil qaydalarını müəyyən etmək hüququ ilə fərdin dini özünüifadə azadlığı arasındakı sərhəd dayanır.
Azərbaycan Konstitusiyası və Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin presedentləri göstərir ki, dövlətin dünyəvi təhsil mühitini qoruması dini etiqad azadlığının inkarı demək deyil.
Bu baxımdan Azərbaycanda vahid məktəbli geyiminin tətbiqi hüquqi əsası və legitim məqsədləri olan, Konstitusiya və Konvensiya çərçivəsində müdafiə edilə bilən tənzimləmədir. Onun qanuniliyi yalnız şərtlərin mövcudluğundan deyil, həm də bu şərtlərin ayrı-seçkilik olmadan və mütənasib şəkildə tətbiqindən asılıdır.
Dünyəvi dövlət insanlara nəyə inanmağı öyrədən dövlət deyil. Dünyəvi dövlət fərqli inanclara sahib insanların eyni hüquqi qaydalar daxilində birgə yaşamasını təmin edən dövlətdir.
Məktəbin vəzifəsi uşaqları dindar və ya dinsiz etmək deyil, onlara elm, bilik və tənqidi düşüncə qazandırmaqdır.
Dövlət məktəbi dini inancları yox, dünyəvi hüquq normalarını rəhbər tutmalıdır. Məhz bu yanaşma həm vicdan azadlığının, həm də hüquqi bərabərliyin qorunmasına xidmət edir.
Şamil Paşayev, hüquqşünas