Crni talas: Između umjetničke slobode, nagrada i zabrana

Sa večeri na UCG, Foto: UCG

Crni talas, jedan od najznačajnijih i najuticajnijih pravaca jugoslovenske kinematografije, čija su ostvarenja osvajala međunarodna priznanja, ali istovremeno izazivala osude i zabrane, bio je u središtu razgovora sa piscem, filmskim kritičarem i publicistom Goranom Gocićem, održanog sinoć u okviru Festivala umjetnosti, nauke i kulture Univerziteta Crne Gore (FUNK). O umjetničkim dometima, društvenim okolnostima i trajnom nasljeđu ovog filmskog pravca sa Gocićem je razgovarao dr Goran Radonjić.

Susret u Rektoratu Univerziteta Crne Gore bio je prilika da se crni talas sagleda ne samo kao važna modernistička pojava koja je obilježila srpsku i jugoslovensku kinematografiju druge polovine 20. vijeka, posebno šezdesetih i sedamdesetih godina, već i kao umjetnički fenomen čiji značaj ne prestaje da bude aktuelan ni iz današnje perspektive.

Posebna pažnja posvećena je vezama crnog talasa sa drugim modernističkim tendencijama u jugoslovenskoj kulturi. Razgovor je obuhvatio dodirne tačke sa prozom novog stila, poznatom i kao „stvarnosna proza“, ali i sa srodnim strujanjima u slikarstvu. U tom kontekstu istaknuti su stvaraoci poput Živojina Pavlovića i Miće Popovića, čiji opus svjedoči o preplitanju različitih umjetničkih izraza i zajedničkom nastojanju da se preispitaju ustaljene estetske konvencije i društvene vrijednosti.

Crni talas posmatran je i u širem evropskom filmskom kontekstu, kroz poređenja sa francuskim novim talasom i novim njemačkim filmom. Takva poređenja otvorila su prostor za razmatranje načina na koje su jugoslovenski autori učestvovali u širim modernističkim promjenama filmskog jezika, razvijajući vlastite poetike i kritički odnos prema stvarnosti u kojoj su stvarali.

Jedno od ključnih pitanja razgovora bilo je i kako je tadašnje društvo prihvatalo filmove crnog talasa. Dok su pojedina ostvarenja dobijala značajna međunarodna priznanja i nagrade, kod kuće su se suočavala sa kritikama, osudama i zabranama. Upravo taj raskorak između umjetničkog priznanja i društveno-političkog osporavanja ukazao je na složen položaj autora koji su filmskim jezikom otvarali pitanja ideologije, društvenih odnosa i granica umjetničke slobode.

Posebno mjesto u razgovoru zauzeo je film „Rani radovi“ Želimira Žilnika, jedno od reprezentativnih ostvarenja poetike crnog talasa. Snimljen 1969. godine, film kroz priču o grupi mladih revolucionara preispituje društvene i političke ideale svog vremena, otvarajući pitanja odnosa između revolucionarnih ideja i stvarnosti, kao i mogućnosti njihove realizacije. Njegovo razmatranje poslužilo je kao povod za širu diskusiju o umjetničkim postupcima, kritičkom potencijalu i društvenim obilježjima jugoslovenske kinematografije tog perioda.

Veliko interesovanje publike obilježilo je razgovor sa Goranom Gocićem, a brojna pitanja i komentari pokazali su da teme kojima se crni talas bavio i danas podstiču promišljanje i polemiku. Zbog dinamične diskusije, koja je trajala duže od planiranog, projekcija filma „Rani radovi“ odložena je. Novi termin prikazivanja biće naknadno utvrđen u okviru programa Festivala umjetnosti, nauke i kulture Univerziteta Crne Gore.

Goran Gocić jedan je od vodećih savremenih srpskih pisaca, filmskih kritičara, publicista i reditelja dokumentarnih filmova. Autor je studija „Endi Vorhol i strategije popa“ i „Emir Kusturica: Kult margine“, kao i koautor zbornika posvećenih Želimiru Žilniku, Dušanu Makavejevu i Živojinu Pavloviću.

Za svoj prvi roman „Tai“ dobio je NIN-ovu nagradu za 2013. godinu i nagradu „Miloš Crnjanski“, dok je njegov najnoviji roman „Fikser“, objavljen 2026. godine, nagrađen književnom nagradom „Radovan Beli Marković“. Gocić je pripremio i novu knjigu posvećenu crnom talasu jugoslovenske kinematografije, čije se objavljivanje uskoro očekuje, čime će se dodatno otvoriti prostor za proučavanje i vrednovanje jednog od najprovokativnijih i najznačajnijih poglavlja regionalne filmske istorije.