Dalam usaha murni memartabatkan bahasa Melayu sebagai citra identiti negara, satu topik yang sering dibincangkan oleh para pencinta bahasa ialah tahap penguasaan dan kefasihan bahasa kebangsaan dalam kalangan masyarakat pelbagai kaum. Kebanyakan naratif yang diutarakan lazimnya tertumpu kepada ruang komunikasi seharian, sektor korporat, atau urusan pentadbiran. Namun, dari perspektif sosiolinguistik, terdapat satu dimensi yang jarang diterokai secara mendalam tetapi mempunyai pengaruh besar terhadap asimilasi bahasa, iaitu penggunaan bahasa kebangsaan dalam ruang ekspresi keagamaan dan kebudayaan komuniti bukan Islam.
Di satu sudut, terdapat harapan tinggi agar seluruh warganegara meletakkan bahasa Melayu sebagai pasak utama dalam kehidupan. Namun di satu sudut yang lain, apabila menyentuh ranah spiritual, wujud dinamik yang lebih kompleks. Memahami perbezaan pendekatan ini bukan bertujuan mencari kesalahan, sebaliknya untuk meneliti bagaimana bahasa boleh berfungsi dengan lebih inklusif sebagai jambatan perpaduan tanpa mengusik sensitiviti socioreligious yang sedia termaktub.
Kerangka sejarah dan keunikan di Semenanjung
Kesukaran memperluas penggunaan bahasa Melayu dalam hal ehwal agama bukan Islam di Semenanjung berakar umbi daripada gabungan sejarah perundangan, demografi, dan evolusi korpus bahasa itu sendiri. Berdasarkan Perkara 160 Perlembagaan Persekutuan, identiti Melayu ditakrifkan secara jelas melalui tiga elemen utama: menganut agama Islam, bertutur dalam bahasa Melayu, dan mengamalkan adat istiadat Melayu. Hubungan yang erat ini menyebabkan bahasa Melayu berkembang dengan acuan Islam yang sangat tebal selama beratus-ratus tahun, menerusi penyerapan istilah teologi Arab ke dalam kosa kata harian.
Atas dasar memelihara keharmonian dan mengelakkan kekeliruan konsep ketuhanan, kebanyakan negeri di Semenanjung menguatkuasakan Enakmen Kawalan dan Sekatan Pengembangan Agama Bukan Islam berpandukan prinsip Perkara 11(4) Perlembagaan Persekutuan. Undang-undang ini mengehadkan penggunaan istilah-istilah keagamaan tertentu bagi memastikan keaslian akidah masyarakat majoriti sentiasa terpelihara.
Sedar akan sensitiviti perundangan dan sosial ini, komuniti bukan Islam di Semenanjung -- yang sebahagian besarnya terdiri daripada kaum Cina dan India -- memilih pendekatan berhati-hati. Demi menjaga keharmonian kaum serta memelihara ketulenan teologi masing-masing, mereka lebih selesa mengekalkan penggunaan bahasa ibunda (seperti Mandarin atau Tamil) mahupun bahasa Inggeris dalam urusan keagamaan. Keadaan ini secara tidak langsung mewujudkan garis pemisah linguistik dalam aspek kerohanian, walaupun mereka fasih berbahasa Melayu dalam urusan harian yang lain.
Kepelbagaian acuan di Malaysia Timur dan Indonesia
Realiti di Semenanjung ini memberikan gambaran yang berbeza apabila kita melihat acuan sosiopolitik di Sabah, Sarawak, dan Indonesia. Di Malaysia Timur, struktur demografi yang unik meletakkan bahasa Melayu sebagai wadah penyatu utama sejak sekian lama. Bagi ratusan sub-etnik bumiputera di sana seperti Iban, Kadazandusun, dan Bidayuh, bahasa Melayu menjadi lingua franca harian, termasuk dalam urusan gereja dan teks Alkitab mereka. Amalan am dan penggunaan kalimah keagamaan yang berkongsi akar bahasa ini diterima dengan penuh toleransi sebagai sebahagian daripada kelaziman sejarah, sejajar dengan jaminan sosiopolitik di bawah Perjanjian Malaysia 1963 (MA63).
Melihat pula kepada negara jiran, Indonesia melalui proses asimilasi bahasa yang menyeluruh kerana bahasa Indonesia diletakkan sebagai hak milik nasional yang neutral dan inklusif. Di sana, semua agama yang diiktiraf menggunakan bahasa Indonesia sepenuhnya dalam ritual dan terjemahan kitab suci.
Tokoh-tokoh dan organisasi Islam terbesar seperti Nahdlatul Ulama (NU) dan Muhammadiyah memainkan peranan matang dalam membimbing masyarakat. Mereka berjaya mendidik umat dengan memisahkan fungsi bahasa sebagai alat komunikasi kebangsaan daripada intipati akidah individu. Pendekatan ini membolehkan perkongsian beberapa kosa kata agama berlaku secara harmoni berteraskan konsep persaudaraan sesama warganegara (Ukhuwah Wathaniyah).
Membina keharmonian melalui saling memahami
Perbezaan pendekatan linguistik ini memberikan impak yang ketara kepada hubungan sosial dalam kehidupan seharian. Di Semenanjung, pengasingan bahasa dalam hal ehwal agama membentuk model hubungan yang berhati-hati (cautious coexistence). Masyarakat pelbagai kaum sangat menghormati sempadan satu sama lain, namun ruang untuk dialog silang budaya yang lebih mendalam kadangkala menjadi terhad kerana bimbang menyentuh sensitiviti undang-undang. Interaksi sosial lebih banyak bertumpu kepada ruang sekular seperti ekonomi, pendidikan, dan sukan.
Sebaliknya, apa yang berlaku di Sabah, Sarawak, dan Indonesia menunjukkan bahawa apabila bahasa kebangsaan dikongsi bersama dalam aspek yang paling peribadi (kerohanian), ia berupaya mengikis rasa curiga dan memperkukuh rasa kebersamaan. Bahasa kebangsaan tidak lagi dilihat sebagai milik eksklusif satu kelompok, tetapi sebagai bumbung besar yang menaungi seluruh warga.
Kesimpulan
Hasrat untuk melihat bahasa Melayu dihayati sepenuhnya oleh seluruh rakyat merupakan satu impian murni yang harus disokong. Bagaimanapun, wacana pemartabatan bahasa ini perlu melihat melampaui sekadar perbualan harian. Kita perlu mengakui wujudnya cabaran sosiolinguistik apabila penggunaan bahasa kebangsaan disekat dalam ranah spiritual bukan Islam atas faktor penjagaan akidah, sementara pada masa yang sama, komuniti tersebut dituntut untuk mengasimilasikan bahasa Melayu ke dalam segenap aspek kehidupan.
Untuk bergerak ke hadapan, jalan terbaik adalah dengan membina kefahaman dan formula tempatan yang harmoni. Mengambil semangat toleransi dari Malaysia Timur, kita boleh mula melihat bahasa Melayu bukan sebagai alat pemisah, tetapi sebagai jambatan yang menyatukan. Tanpa perlu mengorbankan perlindungan undang-undang yang melindungi akidah umat Islam di Semenanjung, ruang pembudayaan bahasa kebangsaan dalam aspek kebudayaan dan sastera merentas komuniti harus terus disuburkan secara matang demi masa depan sebuah bangsa Malaysia yang benar-benar bersepadu.
Moaz Nair adalah pembaca FMT.
Artikel ini adalah pandangan penulis dan tidak semestinya mewakili FMT.