Na hrvatskoj obali Jadranskog mora nalazi se neobično jezero koje na prvi pogled izgleda kao savršeno mesto za odmor. Međutim, ispod njegove mirne površine odvijaju se procesi koji godinama intrigiraju naučnike.
Oglas
U njegovim dubinama gotovo da nema kiseonika, dok se istovremeno nagomilavaju sumporna jedinjenja. Još neobičnije je što se granica između vode bogate kiseonikom i one u kojoj ga nema tokom proteklih decenija sve više približavala površini, prenosi Nova.rs.
Reč je o jezeru Zmajevo oko, smeštenom na poluostrvu Gradina, u blizini Rogoznice i Šibenika. Ovo prirodno čudo dugo je približno 150 metara, široko oko 70, a duboko svega 15 metara. Od Jadranskog mora deli ga samo nekoliko desetina metara kopna.
Iako nema vidljivu vezu sa morem, Zmajevo oko zapravo nije slatkovodno jezero. Morska voda do njega stiže kroz podzemne pukotine u krečnjačkim stenama, zbog čega predstavlja jedinstven prirodni sistem.
Upravo ta neobična povezanost sa morem jedan je od razloga što naučnici godinama proučavaju njegove fizičke i hemijske osobine.
Šta se krije ispod površine?
Najveća neobičnost Zmajevog oka jeste način na koji se voda raspoređuje po dubini.
Dok površinski slojevi sadrže kiseonik neophodan za život većine vodenih organizama, dublji delovi jezera potpuno su drugačiji. U njima kiseonika nema, a prisutne su znatne količine sumpornih jedinjenja, uključujući sulfide.
Razlog za to je činjenica da se različiti slojevi vode ne mešaju dovoljno. Razlike u temperaturi, gustini i hemijskom sastavu stvaraju svojevrsnu prirodnu barijeru koja sprečava kiseonik sa površine da dopre do dna.
Istovremeno, razgradnja organske materije i aktivnost mikroorganizama doprinose stvaranju uslova u kojima mogu opstati samo određene vrste bakterija.
Posebno su zanimljive takozvane ljubičaste sumporne bakterije, koje koriste svetlost i sumporna jedinjenja u svojim metaboličkim procesima.
Istraživanje objavljeno 2025. godine u naučnom časopisu „Acta Adriatica“, koje potpisuju naučnice Instituta „Ruđer Bošković“, pokazalo je da se gornja granica dubokog sloja bez kiseonika poslednjih godina može nalaziti i na dubini manjoj od osam metara.
To znači da znatan deo ovog relativno plitkog jezera može biti nepogodan za život riba i drugih organizama kojima je kiseonik neophodan.
Jezero ponekad potpuno promeni boju
Naučnici su tokom višedecenijskog istraživanja zabeležili i izuzetno neobične pojave.
U određenim okolnostima dolazi do naglog mešanja površinske i dubinske vode. Tada voda bogata sumpornim jedinjenjima dospeva do površine, a kiseonik može nestati iz gotovo čitavog jezera.
Takvi događaji mogu izazvati masovno uginuće vodenih organizama.
Posebno neobičan prizor nastaje kada voda poprimi mlečnobelu boju. Ova pojava povezana je sa stvaranjem sitnih čestica elementarnog sumpora, koje menjaju izgled jezera.
U naučnoj literaturi opisani su takvi događaji iz 1947, 1997. i 2011. godine, dok su istraživači i tokom naredne decenije beležili ozbiljne poremećaje u rasporedu kiseonika.
Za naučnike takve promene nisu samo zanimljiv prirodni fenomen, već pokazatelj koliko je osetljiva ravnoteža ovog ekosistema.
Promena koja traje decenijama
Jedno od najvažnijih otkrića odnosi se na dugoročno pomeranje granice između vode koja sadrži kiseonik i one u kojoj ga nema.
Studija objavljena 2023. godine u časopisu „Science of the Total Environment“ pokazala je da se ta granica, prema podacima prikupljanim od 1996. godine, pomerala ka površini prosečnom brzinom od približno 2,3 metra po deceniji.
Posledica je smanjivanje zapremine vode u kojoj ima kiseonika i širenje dubinskih slojeva bogatih sumpornim jedinjenjima.
Ipak, to ne znači da se granica pomera ravnomerno svake godine. Njena dubina zavisi i od sezonskih promena, temperature i stabilnosti vodenih slojeva.
Dodatna istraživanja pokazala su da je jezero povezano i sa plimom i osekom Jadranskog mora.
Naučni rad objavljen krajem 2024. godine potvrdio je da se morska voda razmenjuje sa jezerom kroz podzemne prolaze. Iako su promene nivoa vode u jezeru manje nego na otvorenom moru, ovaj proces može uticati na temperaturu, salinitet i raspored kiseonika.
Legenda o zmaju i stvarnost koja je još neobičnija
Za Zmajevo oko vezuju se i brojne lokalne legende, uključujući priče o zmaju koji navodno živi u njegovim dubinama.
Stvarni nastanak jezera, međutim, povezan je sa kraškim procesima. Voda je ispunila prirodno udubljenje u krečnjačkom terenu, stvarajući jezero koje je podzemnim prolazima ostalo povezano sa morem.
Danas ovo neobično mesto nije samo turistička atrakcija, već i važna prirodna laboratorija.
Praćenjem promena u Zmajevom oku naučnici dobijaju dragocene podatke o tome kako nastaju i kako se šire zone bez kiseonika, što je značajno i za razumevanje sličnih procesa u mnogo većim morskim ekosistemima.
A možda je upravo u tome najveća neobičnost ovog jezera. Dok njegova površina deluje gotovo nepomično, samo nekoliko metara ispod nje odvijaju se složene hemijske i biološke promene koje naučnici pokušavaju da razumeju već više od tri decenije.
Teme