Skupo gorivo daje novi zamah krajnjoj desnici u Evropi

Traktori koji ulaze u Đelu, grad na jugu Sicilije, nose zastave ostrva sa Meduzinom glavom, tri savijene noge i klasovima žita - podsjetnikom na ulogu Sicilije kao žitnice još od rimskog doba. Ali poljoprivrednici ne dolaze sa žetve. Došli su da protestuju.

Dok nagli rast cijena goriva sve teže pogađa domaćinstva i privredu širom Evrope, nezadovoljstvo zbog visokih troškova života podstiče proteste i daje novi zamah strankama krajnje desnice uoči izbora naredne godine u Francuskoj, Italiji i Poljskoj, piše Rojters.

Partije koje su nekada smatrane marginalnim već su jačale, dok su birači, od vozača u ruralnim djelovima Francuske do mladih muškaraca na nekadašnjem komunističkom istoku Njemačke, tražili političku alternativu.

Rat između SAD i Irana, koji je izbio u februaru i izazvao nagli rast cijena energenata, dodatno je otežao položaj evropskih vlada koje se već bore da obuzdaju inflaciju, podstaknu privredni rast i ograniče javnu potrošnju.

Nezadovoljstvo se prelilo na ulice.

U Francuskoj su protesti zbog loših uslova u školama u sjevernim predgrađima Pariza prerasli u jedne od najtežih nemira u zemlji posljednjih decenija, praćeni pljačkama i paljevinama.

"Zašto sam ovdje? Jednostavno, sadašnji troškovi života su zastrašujući", rekao je Rojtersu 21-godišnji Kventen Levilu, učesnik protesta u Nantu.

"Pomislite samo na ljude koji jedva zarađuju minimalnu platu. Kada pogledate cijene hrane, goriva i svega ostalog, zastrašujuće je koliko je sve postalo skupo."

Prema podacima Evropske komisije, od početka rata s Iranom troškovi uvoza fosilnih goriva u Evropsku uniju porasli su za oko 100 milijardi eura. Cijene gasa skočile su za oko 140 odsto od kraja februara, dok su se cijene dizela udvostručile.

Francuski predsjednik Emanuel Makron je tokom vikenda priznao opravdanost zahtjeva demonstranata nezadovoljnih rastom troškova života i cijena goriva, ali je osudio nasilje i pljačke.

Nasilje je izbilo i u drugim djelovima Evrope. U bogatom Milanu, na sjeveru Italije, policija se u nedjelju sukobila s demonstrantima koji su bacali kamenice i pljačkali prodavnice tokom protesta zbog loših javnih usluga i rasta troškova života.

U Đeli, na južnoj obali Sicilije, poljoprivrednici kažu da je gorivo toliko poskupjelo da je korišćenje poljoprivrednih mašina postalo gotovo neisplativo. "Obrađujemo zemlju, žanjemo dugove", pisalo je na jednom transparentu.

"Potpuno smo paralisani", rekao je Arkanđelo Gambino, predstavnik poljoprivrednika iz provincije Kaltaniseta. "Cijena goriva se više nego udvostručila."

Blokade puteva koje su organizovali kamiondžije, poljoprivrednici i radnici u čeličanama poremetile su saobraćaj u djelovima južne Italije, izazivajući lokalne nestašice goriva i zabrinutost za snabdijevanje supermarketa.

Desetine hiljada ljudi protestovale su u subotu u Lisabonu zbog niskih plata, visokih troškova stanovanja i sve skupljeg života, pojačavajući pritisak na portugalsku vladu desnog centra.

Prema podacima Evropske komisije, od početka rata s Iranom troškovi uvoza fosilnih goriva u Evropsku uniju porasli su za oko 100 milijardi eura. Cijene gasa skočile su za oko 140 odsto od kraja februara, dok su se cijene dizela udvostručile

U Španiji je iseljenje 87-godišnje žene iz njenog doma pokrenulo proteste širom zemlje zbog nedostatka stanova i naglog rasta kirija, što je doprinijelo raspisivanju vanrednih izbora za naredni mjesec.

Protesti su održani i u Belgiji, dok su masovna okupljanja u Albaniji podstaknuta nezadovoljstvom zbog korupcije koju građani pripisuju vlastima, nedostatka radnih mjesta i lošeg stanja u obrazovanju.

Rojters ističe da protesti odražavaju širu ekonomsku nesigurnost koja sve snažnije oblikuje politička kretanja širom kontinenta.

Zabrinutost zbog pada kupovne moći postala je "jedan od glavnih pokretača populističke politike" u Evropi, ocijenio je Žil Ivaldi, politikolog sa pariskog Instituta političkih nauka (Sciences Po).

Političari krajnje desnice i krajnje ljevice sve češće tvrde da bi obnavljanje energetskih veza s Rusijom pomoglo u smanjenju troškova, dovodeći u pitanje preovlađujući evropski konsenzus o podršci Ukrajini.

Le Pen stavlja cijene goriva u središte kampanje

Najnoviji energetski šok dolazi poslije višegodišnjih ekonomskih teškoća izazvanih pandemijom i posljedicama ruske invazije na Ukrajinu 2022. godine.

U Francuskoj je rast cijena energenata dodatno zaoštrio političku atmosferu uoči predsjedničkih izbora u aprilu 2027. godine. Makronova vlada se suočava sa sve većim budžetskim deficitom i pritiskom tržišta državnih obveznica.

Liderka krajnje desničarskog Nacionalnog okupljanja Marin Le Pen, koja vodi u anketama, i veteran radikalne ljevice Žan-Lik Melanšon stavili su cijene goriva u središte svojih izbornih kampanja.

"Rast cijena goriva očigledno ide naruku Marin Le Pen", rekao je Ivaldi. "Mislim da je to tema koju je ona već odavno uspjela da nametne kao svoju."

Od početka rata s Iranom, popularnost Le Pen je porasla, dok je Makronova opala, pokazuju istraživanja javnog mnjenja agencije Elab.

Predlog Le Pen da znatno smanji porez na dodatu vrijednost (PDV) na gorivo naišao je na široku podršku javnosti. Analitičari ocjenjuju da ta inicijativa posebno privlači njene tradicionalne birače u ruralnim i polururalnim područjima, gdje je automobil često neophodan za svakodnevni život.

"Volim miris ruskog gasa ujutro"

U susjednoj Njemačkoj, krajnje desničarska Alternativa za Njemačku (AfD) vodi u nacionalnim anketama nakon velikog uspjeha na lokalnim izborima. Troškovi života već petu godinu zaredom predstavljaju najveću brigu Njemaca, pokazuje istraživanje objavljeno ovog mjeseca.

Inflacija u Njemačkoj u septembru je dostigla 3,3 odsto, najviši nivo u gotovo tri godine, dok su cijene energenata porasle za 14,9 odsto u odnosu na isti mjesec prošle godine, što je AfD-u dalo dodatni povod za kritike kancelara Fridriha Merca.

AfD se zalaže za obnovu energetskih veza s Rusijom, tvrdeći da Njemačka podrškom Ukrajini nepotrebno nanosi štetu sopstvenoj ekonomiji, u trenutku kada se najveća evropska privreda i brojne kompanije koje troše velike količine energije suočavaju s ozbiljnim teškoćama.

Populističke partije često predstavljaju visoke cijene energenata kao nešto što se moglo izbjeći i pripisuju ih odlukama vlasti, umjesto geopolitičkim potresima koji su njihov stvarni uzrok

Dosadašnja iskustva ukazuju na povezanost visokih cijena energenata i izlaznosti birača koji podržavaju AfD, rekao je Jan Štekel, profesor političke ekonomije klimatskih promjena na Tehničkom univerzitetu u Minhenu.

"Populističke partije često predstavljaju visoke cijene energenata kao nešto što se moglo izbjeći i pripisuju ih odlukama vlasti, umjesto geopolitičkim potresima koji su njihov stvarni uzrok", rekao je Štekel.

"Te geopolitičke potrese mnogo je teže objasniti. Mislim da se upravo zato partije na vlasti često suočavaju s teškoćama."

Zalaganje za obnovu energetskih veza s Rusijom dobija sve veću podršku i u drugim evropskim zemljama.

U Italiji se premijerka Đorđa Meloni suočava sa sve jačom konkurencijom nove krajnje desničarske partije Nacionalna budućnost, koju predvodi bivši general Roberto Vanači, a koja se zalaže za obnovu snabdijevanja gasom iz Rusije.

U Poljskoj, jednoj od najčvršćih saveznica Ukrajine, zabrinutost zbog visokih računa za energiju doprinosi rastu podrške krajnje desničarskoj Konfederaciji poljske krune. Njen lider Gžegož Braun poziva na obnovu kupovine ruske nafte i gasa, a taj zahtjev je zajedno s političarima AfD-a zastupao u njemačkom Lubminu, gdje oštećeni gasovodi Sjeverni tok izlaze na kopno.

"Volim miris ruskog gasa ujutro", poručio je Braun.